Mohamed Liushan

Empowering communities through strategy and knowledge

recent posts

about

I began my first job at HIH as a kitchen assistant in the Chinese Hot Kitchen Department. A year later, I joined Villureef Beach and Spa resort as a Food Hygiene, Health and Safety Supervisor, and eventually rose to the position of Food and Beverage Supervisor. Year 2011, I quit my work there after getting elected to serve as a council member for the Thimarafushi Council. I served as a council member for two years before becoming the council’s vice president at the end of my 3 years term. After the term ended, I went on to work for Tea Tree PVT LTD and The Beehive Hotels as the head of sales and marketing. I am currently employed under Ministry of Education working at Th. Atoll Education Centre as a School Administrator. I have completed BBA from University of Bedfordshire.
  • ދުނިޔޭގެބާޒާރުގައިތެލުގެއަގުއުފުލުމާއިދިވެހިރާއްޖެއަށްކުރާނެއަސަރު

    ދުނިޔޭގެބާޒާރުގައިތެލުގެއަގުއުފުލުމާއިދިވެހިރާއްޖެއަށްކުރާނެއަސަރު

     

    ރަތްކަނޑުގެ ނުތަނަވަސްކަމާއި ހޯރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅީގެ މުހިންމުކަން

    ރަތްކަނޑުގައި ހޫޘީން ދެމުންދާ ހަމަލާތަކުގެ ސަބަބުން ޔޫރަޕުން އަންނަ މުދާ ލަސްވެ، މުދަލުގެ ފްރައިޓް އަގުތައް ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް %300 އަށް އުފުލިފައެވެ. ނަމަވެސް، މިއަށްވުރެ ބޮޑު ނުރައްކަލެއް އޮތީ އީރާނާއި އިސްރާއީލުގެ ސީދާ ކުރިމަތިލުމެއްގައެވެ. ރާއްޖެއަށް ބޭނުންވާ ތެލުގެ %65 އާއި %70 އާ ދެމެދުގެ މިންވަރެއް އަންނަނީ ޔޫއޭއީ، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ އަދި ކުވެއިތުންނެވެ. މި ހުރިހާ ތެޔޮ ޓޭންކަރުތަކެއް ދަތުރުކުރަން ޖެހެނީ ހޯރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅި މެދުވެރިކޮށެވެ. އީރާނުން މި ކަނޑުއޮޅި ބަންދުކޮށްފިނަމަ، ރާއްޖެއަށް ތެޔޮ ލިބުމުގެ މަގު މުޅިން ބަންދުވެގެންދާނެއެވެ.

    ތެލުގެ ރިޒާވާއި ހަކަތައިގެ ރައްކާތެރިކަން

    ރާއްޖޭގެ ތެލުގެ ބޭނުން ހުރި މިންވަރަށް ބަލާއިރު، ދުވާލަކު ގާތްގަނޑަކަށް 1,500 މެޓްރިކް ޓަނުގެ ޑީސަލާއި ޕެޓްރޯލް ބޭނުންކުރެއެވެ. ތިލަފުށީގައި ހުރި ރާއްޖޭގެ ސްޓްރެޓީޖިކް ރިޒާވްގައި ހުރީ ގާތްގަނޑަކަށް 45,000 އާއި 60,000 މެޓްރިކް ޓަނުގެ ތެލެވެ. މިއީ ގާތްގަނޑަކަށް 40 ދުވަހުގެ ސަޕްލައިއެވެ. އެހެންކަމުން، ހޯރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅި ބަންދުވެއްޖެނަމަ، 40 ދުވަސް ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ ކަރަންޓުގެ ނިޒާމާއި ދަތުރުފަތުރު ހުއްޓުމަކަށް އައުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.

    އަގުތަކަށް އަންނާނެ ބަދަލާއި އިންފްލޭޝަން

    ހަނގުރާމައެއްގެ ހާލަތުގައި ތެޔޮ އުފުލާ އުޅަނދުފަހަރުގެ އިންޝުއަރެންސް އަގުތައް އިންތިހާއަށް އުފުލިގެންދާނެއެވެ. މިހާރު ޓަނަކަށް 40 ޑޮލަރުގައި ހުރި ފްރައިޓް ރޭޓް، 200 ނުވަތަ 300 ޑޮލަރަށް އުފުލިދާނެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން މިހާރު ލިޓަރަކު 20 ރުފިޔާގައި ހުރި ޑީސަލްގެ އަގު 35 ނުވަތަ 40 ރުފިޔާއަށް އުފުލި، ކަރަންޓު ބިލުތައް ދެގުނަވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. މިއީ އާންމު ދިރިއުޅުމުގެ ހަރަދުތަކަށް އަންނާނެ ވަރަށް ބޮޑު ލޮޅުމެކެވެ.

    އިންޑިއާގެ އެހީތެރިކަމާއި ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަން

    މިފަދަ ހާލަތެއްގައި ރާއްޖެއަށް އޮތް ހަމައެކަނި އުންމީދަކީ އިންޑިއާއެވެ. އިންޑިއާގެ ރިލަޔަންސް ޖާމްނަގަރު ފަދަ ރިފައިނަރީތަކުން ރާއްޖެއަށް ތެޔޮ ގެނައުމުގައި ހޯރްމޫޒް ކަނޑުއޮޅި ހުރަސްކުރާކަށް ނުޖެހޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، އިންޑިއާއަށްވެސް ރާއްޖޭގެ މުޅި ބޭނުން ފުއްދައިދެވޭނީ ވަކި މިންވަރަކަށެވެ. މީގެ އިތުރުން، ތެޔޮ އަގު ބޮޑުވުމުން މަސްވެރިކަމާއި ދަތުރުފަތުރުގެ ހަރަދު ބޮޑުވެ، ކާބޯތަކެތީގެ އަގުތައް %50 އަށްވުރެ މައްޗަށް ދިއުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.

    ދުނިޔޭގެ ބާޒާރުގައި ތެލުގެ އަގު އުފުލުމަކީ ހަމައެކަނި ތެލުގެ އަގަށް އަންނަ ބަދަލެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ ކާބޯތަކެތީގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ހަކަތައާއި، މުޅި އިގްތިސާދާ ގުޅިފައިވާ ނާޒުކު މައްސަލައެކެވެ.

  • ބައްޕަ ރިސޯޓުގެ ޖީ. އެމްކަން ލިބޭ ބީދައިން ހޮވުނީމާ ރައްޔިތުންގެ ތާއީދު ލިބުނީތަ؟

    ބައްޕަ ރިސޯޓުގެ ޖީ. އެމްކަން ލިބޭ ބީދައިން ހޮވުނީމާ ރައްޔިތުންގެ ތާއީދު ލިބުނީތަ؟

    ލޯކަލް ކައުންސިލްތައް އެކުލެވިގެންވާ ގޮތާއި، ހުސްވާ ގޮނޑިތަކާ މެދު އަމަލުކުރާނެ ގޮތް އަލުން ބައްޓަންކުރުމަށްޓަކައި، ދިވެހިރާއްޖެއިން ދާދިފަހުން ވަނީ އިދާރީ ދާއިރާތައް ލާމަރުކަޒީ އުސޫލުން ހިންގުމުގެ ޤާނޫނަށާއި ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގެ އިންތިޚާބުގެ ޤާނޫނަށް ސިލްސިލާ އިސްލާހުތަކެއް ގެނެސްފައެވެ. 2024 އާއި 2025 އާ ދެމެދު ތަސްދީޤުކުރެވުނު މި ބަދަލުތަކުގެ މަޤްސަދަކީ ލޯކަލް ގަވަރނަންސް ހަރުދަނާކުރުމާއި، ދައުރުގެ މެދުތެރެއިން ބާއްވާ ބައި-އިލެކްޝަންތަކުގެ އަދަދާއި އެކަމަށް ހިނގާ ޚަރަދު ކުޑަކުރުމެވެ. 12 ވަނަ އިސްލާހުން ގޮނޑި ހުސްވާކަން އެންގުމާއި ބައި-އިލެކްޝަންތައް ތާވަލުކުރުމުގެ މުއްދަތުތައް ސާފުކޮށްދީފައިވާއިރު، 15 ވަނަ އިސްލާހުން ވަނީ ދައުރު ނިމެން ކައިރިވެފައިވަނިކޮށް ބާއްވާ ޚަރަދު ބޮޑު ބައި-އިލެކްޝަންތައް މަދުކުރުމަށް މާއްދާތަކެއް ތައާރަފުކޮށްފައެވެ. އަދި އޭގެ ފަހުން ގެނެވުނު އިސްލާހުތަކުން ވަނީ ކުރިއަށް އޮތް އިންތިޚާބީ ދައުރަށްޓަކައި ކައުންސިލްތައް އަލުން ބައްޓަންކޮށްފައެވެ.

    ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކަށް ފަހުގެ އިސްލާހުތައް މުހިންމުވާ ސަބަބު

    ބައި-އިލެކްޝަންތައް މަދުކުރުމަށާއި ގޮނޑި ހުސްވުމުން އަމަލުކުރާ އިޖުރާއަތްތައް ފަސޭހަކުރުމަށް ގެނެވޭ ޤާނޫނީ ބަދަލުތަކުގެ ސީދާ އަސަރު ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކަށް ކުރެއެވެ. ދައުރުގެ ވަކި މުއްދަތެއް ބާކީ އޮއްވައި، ބައި-އިލެކްޝަނަކަށް ނުގޮސް އިދާރީ އުސޫލުން ގޮނޑި ފުރުމަށް ޤާނޫނު ހުއްދަކުރާ ހާލަތްތަކުގައި، އާ ވޯޓަކާ ނުލައި ގޮނޑިތައް ފުރޭ މިންވަރު އިތުރުވެގެންދެއެވެ. މިއީ ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތަށް ބަލާއިރު ހަރުދަނާ ނިންމުމަކަށް ވީނަމަވެސް، މީގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންނަށް ވޯޓުލުމުގެ ހައްޤު ބޭނުންކުރުމަށާއި ދާއިރާގެ މަންދޫބުން ކަނޑައެޅުމަށް ލިބޭ ފުރުސަތުތައް ހަނިވެގެންދެއެވެ.

    އާ ނިޒާމުގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ޑިމޮކްރެޓިކް ގޮންޖެހުންތައް

    1. ބައިވެރިވުން ނުވަތަ ހަރުދަނާކަން

    މި އިސްލާހުތަކުގައި އިސްކަންދީފައިވަނީ އިދާރީ ހަރުދަނާކަމަށާއި މާލީ ރައްކާތެރިކަމަށެވެ. ނަމަވެސް ޑިމޮކްރަސީއަކީ ހަމައެކަނި ޚަރަދު ކުޑަކުރުމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ މާނަހުރި ގޮތެއްގައި ރައްޔިތުން ބައިވެރިވުމެވެ. ޤާނޫނީ ގަވާއިދުތަކުގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބު ބާއްވާ މިންވަރު މަދުވުމުން، ވޯޓުލުމަށާއި ކައުންސިލަރުން ޒިންމާދާރުކުރުވުމަށް ރައްޔިތުންނަށް ލިބޭ ފުރުސަތުތައް ގެއްލިގެންދެއެވެ.

    2. އިންތިޚާބަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްޤު

    ބައި-އިލެކްޝަންތަކާއި ގޮނޑި ފުރުމާ ގުޅޭ ހަރުކަށި އުސޫލުތަކުގެ ސަބަބުން، ކުރިމަތިލާން ބޭނުންވާ ފަރާތްތަކަށް އެ ފުރުސަތު ގެއްލޭ ހާލަތްތައް މެދުވެރިވެދާނެއެވެ. ވަގުތާ ގުޅޭ ގަވާއިދުތަކުގެ ސަބަބުން އިދާރީ ގޮތުން ގޮނޑިއެއް ފުރައިފިނަމަ ނުވަތަ ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިއެއްގެ ގޮތުގައި ކަނޑައަޅައިފިނަމަ، އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރުމުގެ އަސާސީ ހައްޤު ބަލިކަށިވެއެވެ.

    3. ސައްހަކަމާއި އާންމުންގެ އިތުބާރު

    ވާދަވެރި ވޯޓަކާ ނުލައި މަޤާމާ ހަވާލުވާ ބޭފުޅުންގެ މަންޑޭޓާ މެދު ސުވާލު އުފެދުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ. މަންދޫބުންގެ ސައްހަކަން އިތުރުވަނީ އިދާރީ ނިންމުމަކުން މަޤާމަށް އައުމުގެ ބަދަލުގައި، ފެންނަން އޮތް، ރައްޔިތުން ބައިވެރިވާ ނިޒާމެއްގެ ތެރެއިން އިންތިޚާބުވުމުންނެވެ.

    ފަހުގެ ޤާނޫނީ މަޤްސަދުތަކާ އެއްގޮތްވާނޭހެން ގެނެވިދާނެ އިސްލާހީ ބަދަލުތައް

    ސަރުކާރުގެ ހަރުދަނާކަމުގެ މަޤްސަދުތަކާއި ޑިމޮކްރެޓިކް ރައްކާތެރިކަން އެކުއެކީގައި ކުރިއަށް ގެންދިއުމަކީ ކުރެވިދާނެ ކަމެކެވެ. ތިރީގައިވާ އިސްލާހުތަކަކީ އިންތިޚާބީ ހައްޤުތައް ހިމާޔަތްކުރަމުން، ފަހުގެ ޤާނޫނީ ބަދަލުތަކުގެ ރޫހާ އެއްގޮތަށް ގެނެވިދާނެ ބަދަލުތަކެކެވެ:

    ވާދަވެރިއަކު ނެތް ކެންޑިޑޭޓުންނަށް “އެޕްރޫވަލް ބެލޮޓް” ބޭނުންކުރުން

    ކެންޑިޑޭޓަކާ ވާދަކުރާނެ މީހަކު ނެތް ހާލަތްތަކުގައި، އާދައިގެ “އާނ/ނޫން” ވޯޓެއް ނެގުން ލާޒިމުކުރުން. ކެންޑިޑޭޓަށް ބޭނުންވާ އެންމެ މަދު މިންވަރަށް ތާއީދު ނުލިބިއްޖެނަމަ، އަލުން ކުރިމަތިލުމަށް ހުޅުވާލުން ނުވަތަ ބައި-އިލެކްޝަނެއް ބޭއްވުން. މީގެ ސަބަބުން ކޮންމެ ފަހަރަކު ފުރިހަމަ އިންތިޚާބަކަށް ނުގޮސް، ވޯޓުލާ މީހުންގެ ބަސް ބުނުމުގެ ފުރުސަތު ދެމެހެއްޓޭނެއެވެ.• އިތުރު ނަން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުސަތު ހުޅުވާލުން

    ކެންޑިޑޭޓުން ނަން އަނބުރާ ގެންދިއުމުގެ ސަބަބުން ނުވަތަ އިދާރީ އުސޫލަކުން ގޮނޑިއެއް ފުރަންޖެހުމުގެ ސަބަބުން ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ގޮނޑި ކާމިޔާބުވާ ހާލަތްތަކުގައި، ކުރު މުއްދަތަކަށް އަލުން ނަން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުސަތު ހުޅުވާލުން. މިއީ ރޭވުންތެރިކަމާއެކު ނަން އަނބުރާ ގެންގޮސްގެން ވާދަވެރިކަން ނައްތާލުން ހުއްޓުވައިދޭނެ ކަމެކެވެ.

    ޝަރުތުތަކާއެކު އިދާރީ ގޮތުން މަގާމު ފުރުން

    ދައުރުގެ ބާކީ އޮތް ކުރު މުއްދަތަކަށް ބައި-އިލެކްޝަނެއް ބޭއްވުމުގެ ބަދަލުގައި އިދާރީ ގޮތުން މީހަކު އައްޔަންކުރުމަށް ގާނޫނު ހުއްދަކުރާ ނަމަ، އެފަދަ އައްޔަންކުރުންތަކަކީ ވަގުތީ ކަމެއް ކަމުގައި ހެދުމާއި، ދެން އެންމެ އަވަހަށް ބޭއްވޭ އިންތިޚާބެއްގައި އެ ނިންމުން ކަށަވަރުކުރަން ޖެހޭ ގޮތަށް ހެދުން.

    ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް އާންމުކުރުން

    ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ގޮނޑި ކާމިޔާބުވިކަން އިއުލާނުކުރުން ނުވަތަ އިދާރީ ގޮތުން މަގާމު ފުރުމާ ގުޅޭ ގާނޫނީ އަސާސްތަކާއި ސަރުކާރުގެ ގެޒެޓުގައި ޝާއިއުކުރާ ނޯޓިސްތައް، އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނާއި ލޯކަލް ގަވަރމަންޓް އޮތޯރިޓީން އާންމުކުރުން ލާޒިމުކުރުން. މިއީ ރައްޔިތުންނާއި މަދަނީ ޖަމިއްޔާތަކަށް އެ ނިންމުންތައް މުރާޖައާކޮށް، ބޭނުންވެއްޖެ ހާލަތެއްގައި އެ ނިންމުމާ މެދު ސުވާލު އުފެއްދުމުގެ ފުރުސަތު ދިނުމަށެވެ.

    ލާމަރުކަޒީ ގާނޫނަށާއި ލޯކަލް ކައުންސިލްތަކުގެ އިންތިޚާބުގެ ގާނޫނަށް ދާދިފަހުން ގެނެވުނު އިސްލާހުތަކަކީ، އިދާރީ ބުރަ ކުޑަކުރުމަށާއި ދައުލަތުގެ ޚަރަދު ސަލާމަތްކުރުމަށް ނިންމާފައިވާ ގާނޫނީ ނިންމުންތަކެކެވެ. އެ މަގުސަދުތަކަކީ ބަލައިގަނެވޭނެ ކަންކަމެވެ. ހަމައެއާއެކު، ޑިމޮކްރެޓިކް ސައްހަކަން ބިނާވެފައިވަނީ ރައްޔިތުންނަށް ވޯޓުލުމަށާއި އިންތިޚާބުތަކުގައި ކުރިމަތިލުމަށް ގަވާއިދުން ލިބޭ މާނަހުރި ފުރުސަތުތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ގާނޫނީ އިސްލާހުތަކުގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބު ބާއްވާ މިންވަރު މަދުވާ ހާލަތްތަކުގައި، “އެޕްރޫވަލް ބެލޮޓް” (ރުހުން އޮތްތޯ ބަލާ ވޯޓު)، ނަން ހުށަހެޅުމަށް އިތުރު ކުރު މުއްދަތެއް ދިނުން، ޝަރުތުތަކާއެކު އިދާރީ ގޮތުން މަގާމު ފުރުން، އަދި ދެފުށް ފެންނަ މިންވަރު ވަރުގަދަކުރުން ފަދަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތަކަކީ ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަންކަމެވެ. މިއީ ހިންގުމުގެ ހަލުވިކަމުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންގެ ރުހުން ހޯދުން އުނިވެގެން ނުދާނެކަން ކަށަވަރުކުރުމަށެވެ. ދާދިފަހުން ގެނެވުނު ގާނޫނީ ބަދަލުތަކާއެކު، ރައްޔިތުންގެ އިޚްތިޔާރާއި ބައިވެރިވުން ލާމަރުކަޒީ ނިޒާމުގެ މަރުކަޒުގައި ހިފެހެއްޓޭނެ ފަދަ ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް އެޅުމުން، ރާއްޖެއަށް ހަރުދަނާ ހިންގުމާއި ޑިމޮކްރެޓިކް އަސާސްތައް އެކުގައި ދެމެހެއްޓޭނެއެވެ.

  • ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކާއި ރާއްޖޭގެ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބު

    ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކާއި ރާއްޖޭގެ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބު

    ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކާއި ރާއްޖޭގެ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބު

    ޑިމޮކްރަސީ ބިނާވެފައިވަނީ ބައިވެރިވުމާއި، ވާދަވެރިކަމާއި، އަދި ރައްޔިތުންގެ ރުހުމުގެ މައްޗަށެވެ. ނަމަވެސް، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބުތަކުގައި ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ފުށުއެރުމެއް ދެމިއޮވެއެވެ. އެއީ ކެންޑިޑޭޓަކާ ވާދަކުރާނެ އިތުރު މީހަކު ނެތް ހާލަތްތަކުގައި، ވޯޓަކާ ނުލައި އެ މީހަކު އިންތިޚާބުވީ ކަމަށް ކަނޑައެޅުމެވެ. މިއީ ލާމަރުކަޒީ ގާނޫނާއި އިލެކްޝަންސް ކޮމިޝަނުގެ ގަވާއިދުތަކުގެ ދަށުން ގާނޫނީ ހުއްދަ ލިބިފައިވާ ކަމެއް ނަމަވެސް، މީގެ ސަބަބުން އިންތިޚާބީ ހައްގުތަކުގެ ފުރިހަމަކަމާއި ޑިމޮކްރަސީގެ ރޫހާ މެދު ފުން ސުވާލުތަކެއް އުފެދެއެވެ.

    ވޯޓުލުމުގެ ހައްގު ހަނިވުން

    ޑިމޮކްރަސީގެ އެންމެ މުހިންމު އަސާސަކީ ވޯޓުލުމުގެ ހައްގެވެ. ވޯޓު ކަރުދާހެއް ފޮށްޓަށްލުމަކީ ހަމައެކަނި ފަންނީ ކަމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތެއްކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ، އަދި ރައްޔިތުންގެ އެދުން ހާމަކޮށްދޭ ރަމްޒީ އަމަލެކެވެ. ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ކެންޑިޑޭޓުން ވޯޓަކާ ނުލައި ހޮވޭ ކަމަށް ކަނޑައެޅުމުން، ރައްޔިތުންގެ މި އަސާސީ ބައިވެރިވުން މަހުރޫމްވެގެންދެއެވެ. ވޯޓުލުން ނެތިދިއުމުން، އިންތިޚާބަކީ ރައްޔިތުންގެ އިޚްތިޔާރުގެ ބަދަލުގައި ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ފުރިހަމަކުރުމަކަށް ބަދަލުވެ، ވެރިކަމުގެ ސައްހަކަން އަންނަނީ ރައްޔިތުންގެ ކިބައިން ކަމަށް ބުނާ އަސާސަށް ބުރޫއަރައެވެ.

    އިންތިޚާބަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްގާއި ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ނުރައްކާ

    އިންތިޚާބަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހައްގަކީ ވެސް އެހާމެ މުހިންމު ހައްގެކެވެ. ރައްޔިތުންނަށް އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރުމުގެ ހަމަހަމަ ފުރުސަތު އޮންނަންޖެހެއެވެ. ނަމަވެސް މިހާރު އޮތް އޮނިގަނޑުގެ ދަށުން، ސުންގަޑި ހަމަވުމަށްފަހު ނަން ހުށަހެޅުމުގެ ފުރުސަތު ބަންދުވެއެވެ. އެއަށްފަހު، ރިޝްވަތުގެ ނުފޫޒުން ނުވަތަ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުގެ މެދުގައި ހެދޭ އެއްބަސްވުންތަކެއްގެ ސަބަބުން ކެންޑިޑޭޓުން ނަން އަނބުރާ ގެންދިއުމުން، އެހެން ރައްޔިތުންނަށް އެ ފުރުސަތު އޮންނަނީ ބަންދުވެފައެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ އިއްތިފާގަކުން ނޫން ގޮތަކަށް، ނުފޫޒު ފޯރުވައިގެން ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކެއް އުފެއްދުމުގެ ނުރައްކާތެރި ފުރުސަތެއް ހުޅުވިގެންދެއެވެ.

    މިއީ ހަމައެކަނި ހީއެއް ނޫނެވެ. އޭޕްރިލް 4، 2026 ގައި ބޭއްވުމަށް ހަމަޖެހިފައިވާ ލޯކަލް ކައުންސިލް އިންތިޚާބަށް ތައްޔާރުވަމުންދާއިރު، ޕީޕަލްސް ނޭޝަނަލް ކޮންގްރެސް (ޕީއެންސީ) އިން ވަނީ ކައުންސިލް ގޮނޑިތަކުގެ ގާތްގަނޑަކަށް 10 އިންސައްތަ ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ކާމިޔާބުވާނެ ކަމަށް އުންމީދުކުރާ ކަމަށް ފާޅުގައި ބުނެފައެވެ. މިހާރުވެސް އެ ޕާޓީން ދައުވާކުރާ ގޮތުގައި ގާތްގަނޑަކަށް 7 އިންސައްތަ ގޮނޑި ވަނީ ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ކަށަވަރުވެފައެވެ. މިފަދަ ހާމަކުރުންތަކުން އެނގެނީ، ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ގޮނޑި ކާމިޔާބުކުރުމަކީ އިއްތިފާގަކުން ވާކަމެއްގެ ބަދަލުގައި، އިންތިޚާބީ ރޭވުންތެރިކަމުގެ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރެވޭ ކަމެއް ކަމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންނަށް ހަގީގީ އިޚްތިޔާރެއް ލިބުމުގެ ފުރުސަތު ގެއްލިގެންދާ ކަމުގެ ސުވާލު އުފެދެއެވެ.

    ނުރައްކަލުގެ ތެރޭގައިވާ ޑިމޮކްރެޓިކް އަސާސްތައް

    ޑިމޮކްރެޓިކް އަގުތަކުގެ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު މި ފުށުއެރުންތައް އިތުރަށް ސާފުވެއެވެ:

    • ރައްޔިތުންގެ ބާރު: ހަގީގީ ޑިމޮކްރަސީ ބިނާވެފައިވަނީ ރައްޔިތުންގެ ރުހުމުގެ މައްޗަށެވެ. އޮޓޮމެޓިކުން ގޮނޑި ކާމިޔާބުވުމަކީ މި ރުހުން ހޯދުމުގެ ބަދަލުގައި، އިޖުރާއީ އަވަސްމިނަށް އިސްކަންދިނުމެވެ.

    • ބައިވެރިވުމުގެ ހަމަހަމަކަން: ކޮންމެ ރައްޔިތަކަށްމެ ވޯޓުލުމާއި އިންތިޚާބަށް ކުރިމަތިލުމުގެ ހަމަހަމަ ހައްގު އޮންނަންޖެހެއެވެ. އޮނިގަނޑުގެ ތެރޭގައި ހުރި ހުރަސްތަކާއި، ނުފޫޒުން ނަން އަނބުރާ ގެންދިއުން ފަދަ ކަންކަމަކީ މި އަސާސާ ޚިލާފު ކަންކަމެވެ.

    • ދެފުށް ފެނުމާއި ޖަވާބުދާރީވުން: އިންތިޚާބުތަކުގެ ބޭނުމަކީ ވެރިން ޖަވާބުދާރީ ކުރުވުމެވެ. ވޯޓަކާ ނުލައި ގޮނޑިތައް ފުރިގެންދާއިރު، ޖަވާބުދާރީވުމުގެ ރޫހު ކުޑަވެގެންދެއެވެ.

    • ހަގީގީ އިޚްތިޔާރު: އައި.ސީ.ސީ.ޕީ.އާރް (ICCPR) ފަދަ ބައިނަލްއަގުވާމީ މިންގަނޑުތަކުން ބާރުއަޅަނީ އިންތިޚާބުތަކަކީ ރައްޔިތުންނަށް ހަގީގީ އިޚްތިޔާރެއް ލިބިދޭ ކަމަކަށް ވާންޖެހޭނެ ކަމަށެވެ.ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ވޯޓު ކަރުދާހެއް ނުވަތަ ވޯޓުލުމުގެ ފުރުސަތެއް ނެތި ދާ ދިއުމަކީ މި މިންގަނޑުން ފޭލްވާ ކަމެކެވެ.

    އިސްލާހީ ބަދަލުތަކަށް ހުރި މަގުތައް

    މި ގޮންޖެހުމާ ކުރިމަތިލާން ޖެހިފައިވަނީ ހަމައެކަނި ދިވެހިރާއްޖެއަކަށް ނޫނެވެ. ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ހާލަތްތަކުގައި އިންތިޚާބީ ނިޒާމުގެ ނަޒާހަތްތެރިކަން ހިފެހެއްޓުމަށްޓަކައި އެހެން ބައެއް ޑިމޮކްރެޓިކް ގައުމުތަކުގައި ރައްކާތެރިކަމުގެ ފިޔަވަޅުތައް ވަނީ ތައާރަފުކޮށްފައެވެ:

    • ތާއީދު އޮތްތޯ ބަލާ ވޯޓު (Approval Ballots): ވާދަވެރިއަކު ނެތް ކެންޑިޑޭޓުންނަށް ތާއީދުކުރަން ނުވަތަ ނޫނެކޭ ބުނުމުގެ ފުރުސަތު ވޯޓުލާ މީހުންނަށް ދިނުން. ރައްޔިތުން އެ ކެންޑިޑޭޓަކު ބަލައިނުގަނެފިނަމަ، އަލުން ކުރިމަތިލުމުގެ ފުރުސަތު ހުޅުވާލުން.

    • އަލުން ކުރިމަތިލުމަށް ހުޅުވާލުން: ކެންޑިޑޭޓުން ނަން އަނބުރާ ގެންގޮސްފިނަމަ، ރައްޔިތުންނަށް ވާދަކުރުމުގެ އިތުރު ފުރުސަތެއް ދިނުމުގެ ގޮތުން ކުރިމަތިލުމުގެ މުއްދަތު އަލުން އިތުރުކުރުން.

    • ވޯޓުލީ މިންވަރުގެ މިންގަނޑުތައް (Turnout Thresholds): ކެންޑިޑޭޓަކު އިންތިޚާބުވިކަން އިއުލާނުކުރުމުގެ ކުރިން، މަދުވެގެން ވަކި އިންސައްތައެއްގެ ރައްޔިތުން ވޯޓުގައި ބައިވެރިވާންޖެހޭ ގޮތަށް ހެދުން. މިއީ އެ މަގާމުގެ ސައްހަކަން ރައްޔިތުންގެ ތާއީދާ ގުޅުވައިދޭ ކަމެކެވެ.

    ނިންމުން

    އިންތިޚާބެއްގެ ފަސޭހަކަމަކީ ޑިމޮކްރަސީގެ އަސާސްތައް ގުރުބާންކޮށްފައި ހޯދާ އެއްޗަކަށް ވެގެންނުވާނެއެވެ. ވޯޓުލުމުގެ ހައްގާއި އިންތިޚާބުގައި ވާދަކުރުމުގެ ހައްގަކީ ހަމައެކަނި އިޖުރާއީ ކަންތައްތަކެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރައްޔިތުންގެ ބައިވެރިވުމުގެ މައިނާރެވެ. ވާދަވެރިކަމެއް ނެތް ގޮނޑިތަކަށް ވޯޓަކާ ނުލައި މީހުން އައްޔަންކުރެވޭނަމަ، އިންތިޚާބުތަކުގެ މާނަ ހިފަހައްޓައިދޭ އަސާސްތައް މުގުރިގެންދިއުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. ބައެއް ސިޔާސީ ޕާޓީތަކުން މިހާރުވެސް ވާދަވެރިކަމެއް ނެތި ގޮނޑިތައް ކާމިޔާބުކޮށްފިކަމަށް ބުނަމުންދާ 2026 ގެ އިންތިޚާބަކީ، އިސްލާހީ ބަދަލުތަކުގެ މުހިންމުކަން ހާމަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. އިންތިޚާބީ ނިޒާމުގެ އިތުބާރާއި ސައްހަކަން ދެމެހެއްޓުމަށްޓަކައި، ކައުންސިލްގެ ކޮންމެ ގޮނޑިއަކީ ހަމައެކަނި ގާނޫނީ ފުރިހަމަކަމެއް ނޫންކަމާއި، އެއީ ރައްޔިތުންގެ ހަގީގީ އިހުސާސްތައް ރަމްޒުކޮށްދޭ ގޮނޑިއެއްކަން ކަށަވަރުކުރަންޖެހެއެވެ.

  • ކުރިއަށް އޮތް މަދު ހަފުތާތަކަކީ ރާއްޖެއަށް ނުހަނުނާޒުކު ދުވަސްތަކެކެވެ. މިހާރު ނިންމާ ނިންމުންތަކުން ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުތަކުގެ އިޤްތިޞާދީ ހަމަޖެހުން ބައްޓަންވެގެންދާނެ

    ކުރިއަށް އޮތް މަދު ހަފުތާތަކަކީ ރާއްޖެއަށް ނުހަނުނާޒުކު ދުވަސްތަކެކެވެ. މިހާރު ނިންމާ ނިންމުންތަކުން ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުތަކުގެ އިޤްތިޞާދީ ހަމަޖެހުން ބައްޓަންވެގެންދާނެ

    ފަހަކަށް އައިސް ރާއްޖޭގެ ޚަބަރުތަކަށް ބަލާލައިފިނަމަ، އޮޅުން އަރާފަދަ ބައެއް އަދަދުތަކުގެ ވާހަކަ އިވޭނެއެވެ. އެގޮތުން “ރިޒާވްގައި 1.3 ބިލިއަން ޑޮލަރު” ހުރި ކަމަށް ބުނާއިރު، “500 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ދަރަނި ނުދެއްކިގެން” އުޅޭ ވާހަކައެވެ. ސަރުކާރުން “150 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޕޭމަންޓެއް” ދައްކައިފި ކަމަށް ބުނާއިރު، ހަމައެއާއެކު އިގްތިސާދީ ގޮންޖެހުންތަކެއް ހުރި ކަމުގެ އިންޒާރު ވެސް ދެމުންދެއެވެ.

    މި ކަންކަން ހިނގަމުންދާ ގޮތް ބަލަމުންދާ ދިވެއްސެއްގެ ހައިސިއްޔަތުން، ހަމައެކަނި ޚަބަރުތަކުގެ ސުރުޚީތަކަށް ބެލުމުގެ ބަދަލުގައި، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމް.އެމް.އޭ) ގެ މާލީ ބަޔާންތަކަށް ފުންކޮށް ބަލާލަން އަހަރެން ނިންމީމެވެ. އަހަރެންނަށް ފާހަގަވި ކަންތައްތަކަކީ ހަމައެކަނި ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ކަންތައްތަކެއް ނޫނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ގައުމުގެ މާލީ ކަންކަން ހިނގާ ގޮތާ މެދު އޮތް ވަރަށް ބޮޑު އޮޅުމެއް އެއިން ހާމަވެގެން ދިޔައެވެ.

    އެންމެ ފުރަތަމަ، ތަކުރާރުކޮށް އިވެމުންދާ “1.3 ބިލިއަން ޑޮލަރު” ގެ އެންމެ ބޮޑު ކުށްހީއިން ފަށަމާ ހިނގާށެވެ.

    އާނއެކެވެ، ރަސްމީ ރިޕޯޓްތަކަށް ބަލާއިރު 2025 ވަނަ އަހަރުގެ ނިޔަލަށް ރާއްޖޭގެ ބޭރުގެ ފައިސާގެ ރިޒާވްގައި ގާތްގަނޑަކަށް 983 މިލިއަން ޑޮލަރު ހުއްޓެވެ. ނަމަވެސް، މީގައި އެންމެ މުހިންމު އަދި ގިނަ ފަހަރަށް އޮޅުންފިލުވައި ނުދެވޭ ކަމަކީ، ހުރިހާ ރިޒާވްއަކީ އެއްގޮތަކަށް ބޭނުންކުރެވޭ އެއްޗެއް ނޫން ކަމެވެ.

    މިއީ ތިބާގެ އަމިއްލަ ބޭންކް އެކައުންޓް ފަދަ އެއްޗެކެވެ. ތިބާގެ އެކައުންޓުގައި 50,000 ރުފިޔާ ހުރެދާނެއެވެ. ނަމަވެސް އޭގެ ތެރެއިން 30,000 ރުފިޔާއަކީ މި މަހުގެ ކުއްޔަށާއި، ބިލްތަކަށާއި، ލޯނު ދެއްކުމަށް މިހާރުވެސް ކަނޑައެޅިފައިވާ ފައިސާއަށް ވެދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ތިބާއަށް ހަގީގަތުގައި “ބޭނުންކުރެވޭނެ” ފައިސާއަކީ އެންމެ 20,000 ރުފިޔާއެވެ.

    އެމް.އެމް.އޭ ގެ ލިޔެކިޔުންތަކުން ދައްކަނީ ހަމަ މި ހާލަތެވެ. ޖުމްލަ ރިޒާވްގައި ގާތްގަނޑަކަށް 1 ބިލިއަން ޑޮލަރު ހުރި ނަމަވެސް، އޭގެ ތެރެއިން ގާތްގަނޑަކަށް 854 މިލިއަން ޑޮލަރަކީ ކުރު މުއްދަތުގެ ޕޭމަންޓްތަކަށާއި އަދާކުރަންޖެހޭ އިލްތިޒާމްތަކަށް މިހާރުވެސް ކަނޑައެޅިފައިވާ ފައިސާއެވެ. މިއީ ގައުމުގެ މަހު ބިލްތައް ފަދަ އެއްޗެކެވެ. އެއީ މުދާ އިމްޕޯޓް ކުރުމަށާއި، އެހެނިހެން ދަރަނިތައް ދެއްކުމަށާއި، އަސާސީ ޚިދުމަތްތައް ހިންގުމަށް ބޭނުންވާ ފައިސާއެވެ.

    ހަގީގަތުގައި، މިނިވަންކަމާއެކު ބޭނުންކުރަން ހުރީ ކިހާ ފައިސާއެއް ހެއްޔެވެ؟ އެމް.އެމް.އޭ ގެ ސްޓްރެސް ޓެސްޓް ހިސާބުތަކުން ދައްކާ ގޮތުގައި، 2025 އާ ހަމައަށް ބޭނުންކުރެވޭ ގޮތަށް ހުރީ އެންމެ 214 މިލިއަން ޑޮލަރެވެ.

    މިހާ ހިސާބުން ހިސާބުތައް ވަރަށް ސާފުވެގެންދެއެވެ. ބޭނުންކުރެވެން ހުރި 214 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ އެންމެ ސެންޓެއްވެސް ބޭނުންކުރި ކަމުގައި ވިޔަސް، އޭޕްރީލް މަހުގެ ސުކޫކް ޕޭމަންޓަށް ބޭނުންވާ އަދަދަށްވުރެ އަދިވެސް 286 މިލިއަން ޑޮލަރު މަދެވެ.

    ނަމަވެސް، މައްސަލަ މިއަށްވުރެ ވެސް ސީރިއަސްވާ ހިސާބަކީ މިއެވެ. އަހަރެމެންނަށް އެ ހުރިހާ ފައިސާއެއް އެއްކޮށް ބޭނުން ނުކުރެވޭނެ ކަމެވެ. ކާބޯތަކެއްޗާއި ކުއްލި ހާލަތްތަކަށް ފައިސާ ރައްކާކުރަން ޖެހޭ ފަދައިން، ގައުމަކުން ވެސް އަންނަނިވި ކަންކަމަށް ރިޒާވް ބަހައްޓަން ޖެހެއެވެ:

    · އަސާސީ ތަކެތި އިމްޕޯޓް ކުރުމަށް (ތެޔޮ، ބޭސް، ކާބޯތަކެތި)

    · ދިވެހި ރުފިޔާގެ އަގު ހިފެހެއްޓުމަށް

    · ކުއްލިއަކަށް ކުރިމަތިވެދާނެ އިގްތިސާދީ ލޮޅުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށް

    އެއް ދަރަންޏެއް ދެއްކުމަށްޓަކައި ބޭނުންކުރެވެން ހުރި ހުރިހާ ޑޮލަރެއް ހުސްކޮށްލައިފިނަމަ، އަސާސީ މުދާ ލިބުމަށް ދަތިވެ، މުޅި އިގްތިސާދު ހީނަރުވުމުގެ ބިރު އޮންނާނެއެވެ.

    150 މިލިއަން ޑޮލަރު ކޮންތާކަށް ދެއްކީ؟

    150 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޕޭމަންޓެއް ދައްކައިފި ކަމަށް ސަރުކާރުން ބުނާ ބުނުމަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ ވަގުތާއި، ދައުލަތުގެ ދަރަނި ދައްކާ އުސޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، ހިނގާފައިވާނެ ކަމަށް ބެލެވެނީ މިހެންނެވެ. ސަރުކާރުން ވަނީ ގައުމީ ރިޒާވުން 150 މިލިއަން ޑޮލަރު، ސުކޫކް ބަލަހައްޓާ ބައިނަލްއަގުވާމީ ބޭންކުގެ ޚާއްސަ އެކައުންޓަކަށް (holding account) ބަދަލުކޮށްފައެވެ. މިއީ އެސްކްރޯ އެކައުންޓަކަށް ފައިސާ ލުން ފަދަ ކަމެކެވެ. މީގެން ދައްކުވައިދެނީ ދަރަނި ދެއްކުމުގެ އިޚްލާސްތެރިކަން އޮތް ކަމެވެ. ނަމަވެސް، މުޅި އަދަދު ހަމަވަންދެން ދަރަނި އަދާކުރެވުނު ކަމަކަށް ނުބެލެވޭނެއެވެ.

    މައްސަލައަކީ ކޮބައި ހެއްޔެވެ؟ މި ފައިސާ ނަގާފައިވަނީ މިހާރުވެސް މަދުވެފައިވާ، ބޭނުންކުރެވެން ހުރި ރިޒާވްގެ ތެރެއިންނެވެ.މި ފައިސާ ބަދަލުކުރުމަށްފަހު، އަސްލު ބޭނުންކުރެވޭނެ ކަމަށް ބެލެވޭ ކޭޝް ބަފަރ (ނުވަތަ ރިޒާވް) 60 އާއި 100 މިލިއަން ޑޮލަރާ ދެމެދުގެ މިންވަރަކަށް ދަށްވުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ. މިއީ ގާތްގަނޑަކަށް ހުރިހާ އެއްޗެއް އިމްޕޯޓްކުރާ ޤައުމަކަށް ބަލާއިރު ނުރައްކާތެރި ދަރަޖައެއްގެ ކުޑަ މިންވަރެކެވެ.

    ޕެންޝަން ފަންޑުގެ މަކަރުވެރި ކުޅިގަނޑު:

    މިއީ ކޮންމެ ދިވެހި މަސައްކަތްތެރިއަކަށްވެސް މި ވާހަކައިގެ އެންމެ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ބައެވެ.

    ސަރުކާރަށް ޑޮލަރު ބޭނުންވިއިރު، އަޅުގަނޑުމެންގެ ޕެންޝަން ފަންޑު (މޯލްޑިވްސް ޕެންޝަން އެޑްމިނިސްޓްރޭޝަން އޮފީސް – އެމް.ޕީ.އޭ.އޯ) ގައި ހުރީ އަޅުގަނޑުމެން ކޮންމެ މަހަކު ދައްކާ ފައިސާއިން ޖަމާވެފައިވާ ދިވެހި ރުފިޔާއެވެ. މާލީ އުކުޅުތަކެއް ބޭނުންކޮށްގެން އެ ފައިސާ ސަރުކާރުން ހޯދި ގޮތަކީ މިއީކަމަށް ބެލެވެއެވެ.

    1. ބޮންޑު ދޫކުރާނެ ޚާއްޞަ ކުންފުންޏެއް (އެސް.ޕީ.ވީ) އުފެއްދީއެވެ.

    2. އަޅުގަނޑުމެންގެ ރިޓަޔަރމަންޓް ސޭވިންގްސް ބޭނުންކޮށްގެން އެ ބޮންޑުތަކަށް އިންވެސްޓްކުރުމަށް ޕެންޝަން ފަންޑަށް އެންގިއެވެ.

    3. އެ ކުންފުނިން އެ ރުފިޔާތައް އެމެރިކާ ޑޮލަރަށް ބަދަލުކުރިއެވެ.

    4. އެ ޑޮލަރުތައް ސަރުކާރަށް ލޯނުގެ ގޮތުގައި ދިނެވެ.

    ސާދާ ބަހުން ބުނާނަމަ، އަޅުގަނޑުމެން މުސްކުޅިވާ ދުވަހަށް ރައްކާކުރި ފައިސާ މިވަނީ ސަރުކާރަށް ދޭ ލޯނަކަށް ބަދަލުކޮށްފައެވެ. ޕެންޝަން ފަންޑުގައި މިހާރު ހުރީ ރައްކާތެރި އަދި އެކި ދާއިރާތަކަށް ބަހާލެވިފައިވާ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކުގެ ބަދަލުގައި، ސަރުކާރުން ފަހުން ދޭނެކަމަށް ބުނާ “ކަރުދާސް ވައުދުތަކެކެވެ”. ސަރުކާރަށް މި ފައިސާ އަނބުރާ ދެއްކުމަށް ދަތިވެއްޖެނަމަ، ނުރައްކަލަށް ހުށަހެޅިގެންދާނީ އަޅުގަނޑުމެންގެ މުސްތަޤުބަލުގެ ޕެންޝަނެވެ.

    އިންޓަރނޭޝަނަލް މަނިޓަރީ ފަންޑު (އައި.އެމް.އެފް) އިން 2025 ވަނަ އަހަރު ރާއްޖެއާ ގުޅޭގޮތުން ނެރުނު ރިޕޯޓުގައި މިކަމާ މެދު ޚާއްޞަކޮށް އިންޒާރު ދީފައިވެއެވެ. އަދި މީގެ ސަބަބުން “މާލީ ހަމަޖެހުމަށް ނުރައްކާވާކަން” ފާހަގަކޮށްފައިވެއެވެ.

    މިއީ ހަމައެކަނި ހިސާބު ކަރުދާހެއްގައި ހުރި ނަންބަރުތަކެއްގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. މިއީ އަންނަނިވި ކަންކަމާ ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ:

    · ރިޒާވް މާ ބޮޑަށް ދަށްވެއްޖެނަމަ، ރުފިޔާގެ އަގު ވެއްޓި، އިމްޕޯޓްކުރާ ތަކެތީގެ އަގު އިންތިހާއަށް އުފުލިގެންދާނެއެވެ.

    ·އަޅުގަނޑުމެން ތެލާއި، ބޭހާއި، ކާބޯތަކެތީގެ ބޮޑު ބައެއް އިމްޕޯޓްކުރަނީ ޑޮލަރު ރިޒާވް ބޭނުންކޮށްގެންނެވެ.

    ·ދަރަނި ނުދެއްކިއްޖެނަމަ (ޑީފޯލްޓް ވެއްޖެނަމަ)، ކުރިމަގުގައި ލޯނު ހޯދުމަށް ދަތިވެ، އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް ބޮޑުވާނެއެވެ.

    ·އަޅުގަނޑުމެންގެ ޕެންޝަން ފަންޑު މިހާރު މިވަނީ ކުރިއަށްވުރެ ބޮޑަށް ނުރައްކަލަށް ހުށަހެޅިފައެވެ.

    ބައިނަލްއަޤުވާމީ މާލީ ނިޒާމުގެ އުސޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، ރާއްޖެއަށް މިހާރު ކުރިމަތިވެފައިވަނީ ތިން ހާލަތަކުން ކުރެ އެއް ހާލަތެކެވެ:

    1. ބެއިލްއައުޓް (އެހީތެރިކަން):އެކުވެރި ޤައުމަކުން (އިންޑިއާ، ޗައިނާ ނުވަތަ ސައުދީ އަރަބިއްޔާ) ފައިސާ ދެއްކުމަށް ކުއްލި ލޯނެއް ދިނުން.

    2. މަޝްވަރާކުރުން: ފައިސާ ދެއްކުން ފަސްކޮށްދިނުމަށް އެދުން. އާންމުކޮށް މީގެ ބަދަލެއްގެ ގޮތުގައި އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް ބޮޑުކުރަން ޖެހެއެވެ.

    3. ޑީފޯލްޓް (ދަރަނި ނުދެއްކުން):ފައިސާ ނުދެއްކި، ޤާނޫނީ ހަނގުރާމަތަކަކާއި ބައިނަލްއަޤުވާމީ މާލީ ބާޒާރުން އެހީ ހޯދުމަށް އަހަރުތަކެއްގެ ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުން.

    ފުރަތަމަ ގޮތަކީ މިހާރު ސަރުކާރުން އެންމެ ބޮޑަށް މަސައްކަތް ކުރަމުންދާ ގޮތް ކަމަށް މިވަގުތު ބެލެވެއެވެ. ތިންވަނަ ގޮތަކީ އެންމެންވެސް އެކަމުން ސަލާމަތްވާން ބޭނުންވާ ގޮތެވެ.

    މި ހުރިހާ ކަމެއްގެ ތެރެއިން އެންމެ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ކަމަކީ، އާންމުންނަށް ހުށަހަޅާ ސާދާ ނަންބަރުތަކާއި ރަސްމީ ލިޔެކިޔުންތަކުގައިވާ އޮޅުންބޮޅުން ބޮޑު ހަގީގަތާ ދެމެދު ހުރި ފަރަގެވެ. “ރިޒާވް” ފަދަ ބަސްތައް ބޭނުންކުރާއިރު، އޭގެ ބޮޑު ބައެއް މިހާރުވެސް އެކި ކަންކަމަށް ހޭދަކުރަން ކަނޑައެޅިފައިވާކަން ސާފުކޮށްދީފައެއް ނުވެއެވެ. “150 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ޕޭމަންޓެއް” ދެއްކި ވާހަކަ އިޢުލާން ކުރާއިރު، އެއީ ހަމައެކަނި ވަގުތީ އެކައުންޓަކަށް ބަދަލުކުރި ފައިސާކޮޅެއްކަން ސާފުކޮށްދީފައެއް ނުވެއެވެ.

    ރައްޔިތުންގެ ހައިސިއްޔަތުން، ޤައުމުގެ މާލީ ހާލަތާ ބެހޭ ސާފު ތަފްސީލުތައް ހޯދުމަކީ އަޅުގަނޑުމެންގެ ހައްޤެކެވެ. އެއީ ހަމައެކަނި ކާރިސާގެ ވަގުތުގައެއް ނޫނެވެ. އަޅުގަނޑުމެންގެ އިޤްތިޞާދީ މިނިވަންކަން ބިނާވެފައިވަނީ، މިފަދަ މުހިންމު މައްސަލަތަކުގައި ބައިވެރިވެވޭ ފަދަ ހޭލުންތެރި ރައްޔިތެއްގެ މައްޗަށެވެ.

    ކުރިއަށް އޮތް މަދު ހަފުތާތަކަކީ ރާއްޖެއަށް ނުހަނު ނާޒުކު ދުވަސްތަކެކެވެ. މިހާރު ނިންމާ ނިންމުންތަކުން ކުރިއަށް އޮތް އަހަރުތަކުގެ އިޤްތިޞާދީ ހަމަޖެހުން ބައްޓަންވެގެންދާނެއެވެ. އެމް.އެމް.އޭ ގެ ރިޕޯޓުތަކުގެ ފުންމިނަށް ބަލާއިރު އެއްކަމެއް ވަރަށް ސާފެވެ؛ މާލީ ގޮތުން ފިޔަވަޅު އެޅުމަށް އޮތް ފުރުސަތު މިހާރު ވަނީ ގާތްގަނޑަކަށް ހުސްވެފައެވެ. އަދި ތެދުވެރިކަމާއެކު ހިސާބުތައް ބެލެހެއްޓުމަކީ މިހާރު ހަމައެކަނި އިޚްތިޔާރީ ކަމެއް ނޫނެވެ؛ އެއީ ގައުމުގެ ސަލާމަތަށްޓަކައި ކޮންމެހެން ކުރަންޖެހިފައިވާ މަޖުބޫރު ކަމެކެވެ.

    ނޯޓް: މިއީ އެމް.އެމް.އޭ ގެ އާންމު ލިޔެކިޔުންތަކާއި، އައި.އެމް.އެފް ގެ ރިޕޯޓުތަކާއި، އަދި ދައުލަތުގެ ދަރަނި ބެލެހެއްޓުމުގައި އަމަލުކުރާ މިންގަނޑުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށް ތައްޔާރުކޮށްފައިވާ ދިރާސާ ލިޔުމެކެވެ. ސަރުކާރުގެ ނިންމުންތަކާއި ބޭރުގެ އެހީތެރިކަމަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާ ގުޅިގެން މި ހާލަތަށް ބަދަލު އައުމަކީ އެކަށީގެންވާ ކަމެކެވެ.

  • ދެ ރިޔާސަތަކުން ދިވެހިރާއްޖެ ދަރަނީގެ އަވާމެންދުރެއްގައި ބައްދާލި ގޮތް

    ދެ ރިޔާސަތަކުން ދިވެހިރާއްޖެ ދަރަނީގެ އަވާމެންދުރެއްގައި ބައްދާލި ގޮތް

    އިންޑިއާ ކަނޑުގެ މާލީ އަޖައިބު

    ބޭރުފުށުން ބަލާއިރު، ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ކާމިޔާބީގެ މިސާލެކެވެ؛ މަޑުމައިތިރި މަސްވެރި ގައުމަކުން، މަތީ ފަންތީގެ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ބާރަކަށް ބަދަލުވެފައިވާ ހިތްގައިމު ޖަޒީރާ ގައުމެކެވެ. ނަމަވެސް، މޫދު ކޮޓަރިތަކާއި ސާފު ފަޅުތަކުގެ ފުރިހަމަކަމުގެ ފަހަތުގައި ވަނީ އެހާ ހިތްގައިމު ނޫން ހަގީގަތެކެވެ. މިއީ ހިސާބު ކަރުދާސްތަކާއި އައި.އެމް.އެފްގެ ރިޕޯޓުތަކުން ފެންނަން އޮތް ހަގީގަތެކެވެ. ގައުމު މިއޮތީ މާލީ ބޮޑު ދަންތުރައެއްގައި ތާށިވެފައެވެ. މިއީ ސިޔާސީ ދެމިއޮތުމަށްޓަކައި އިގްތިސާދީ ހަމަތައް ގުރުބާންކުރަމުންދާ، ލަސްލަހުން ކުރިމަތިވަމުން އަންނަ ކާރިސާއެކެވެ. ރައީސް އިބްރާހީމް މުޙައްމަދު ޞާލިޙްގެ ދައުރާއި (2018-2023) ރައީސް ޑރ. މުޙައްމަދު މުޢިއްޒުގެ ދައުރު (2023-މިހާރު) ފެންނަނީ ޝައުގުވެރި، ހަމައެހެންމެ ކަންބޮޑުވާންޖެހޭ ދިރާސާއެއްގެ ގޮތުގައެވެ. މި ދެ ސަރުކާރުން ގެންގުޅުއްވީ ތަފާތު ދެ އުކުޅެއް ކަމަށް ފެނެއެވެ. އެއް ބޭފުޅަކު ދުނިޔޭގެ މާލީ ބާޒާރުތަކާ ގުޅުން ބަދަހިކުރެއްވިއިރު، އަނެއް ބޭފުޅަކު އިސްކަންދެއްވީ ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ބާރުތަކަށެވެ. ނަމަވެސް، ދެ ބޭފުޅުންވެސް ރާއްޖޭގެ އިގްތިސާދު މި މިސްރާބު ކުރެއްވީ ނުރައްކާތެރި ފުން ވަޅަކަށެވެ. މި މަޒުމޫނުގައި ބަހުސްކުރަނީ، ދެ ބޭފުޅުންގެ ބަސްމަގު ތަފާތުވި ނަމަވެސް، ދެ ރިޔާސަތުންވެސް އިސްކަންދެއްވީ ދެމެހެއްޓެނިވި އިސްލާހީ ބަދަލުތަކުގެ ބަދަލުގައި، ސިޔާސީ ގޮތުން ފައިދާހުރި ވަގުތީ ހައްލުތަކަށް ކަމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން ގައުމުގެ އޮނިގަނޑަށް ދިމާވެފައިވާ މައްސަލަތައް އިތުރަށް ގޯސްވެ، ގައުމުގެ މުސްތަގުބަލު ވަނީ ރަހުނުކުރެވިފައެވެ.

    ނިންމަން އުނދަގޫ ތިން އިޚްތިޔާރު

    ދިވެހިރާއްޖޭގެ ކޮންމެ ވެރިއަކުވެސް ވެރިކަން ކުރަންޖެހެނީ މާލީ ސިޔާސަތުތައް ހަނިކޮށްދޭ، ދަތި ތިން އިޚްތިޔާރެއްގެ ތެރޭގައެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކީ، އާސަންދަ އާއި ސަބްސިޑީ އަދި ސަރުކާރުގެ ބޮޑު ވަޒީފާގެ އޮނިގަނޑުގެ ސަބަބުން ރައްޔިތުންގެ މެދުގައި އުފެދިފައިވާ މަތީ އުންމީދުތަކެވެ. ދެވަނަ ކަމަކީ، ދައުލަތުގެ އާމްދަނީ ހަނި ދާއިރާއަކަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތުމެވެ. ޓެކްސް އާމްދަނީގެ 70 އިންސައްތައަށްވުރެ ގިނަ ބައި ސީދާ ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭއިރު، ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުން ފެނިގެންދިޔަ ފަދައިން، ދުނިޔެއަށް އަންނަ ލޮޅުންތަކަށް ރާއްޖޭގެ ބަޖެޓު އިންތިހާއަށް ނާޒުކެވެ. ތިންވަނަ ކަމަކީ، މޫސުމީ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ކުރިމަތިވެފައިވާ ނުރައްކަލެވެ. މީގެ ސަބަބުން ތޮށިލުމާއި، ފެނުގެ ރައްކާތެރިކަމާއި، ވިލުންތެރި އުމްރާނީ ވަސީލަތްތަކަށް ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތަކެއް ކުރަން މަޖުބޫރުވެއެވެ. މިއީ ރައީސް ޞާލިޙާއި ރައީސް މުޢިއްޒުވެސް މަސައްކަތް ކުރައްވަން ޖެހިވަޑައިގެންނެވި މައިދާނެވެ. އަދި އެ ބޭފުޅުންގެ ސިޔާސަތުތައް މިނެކިރަންޖެހޭ މިންގަނޑަކީވެސް މިއީއެވެ.

    ޞާލިޙްގެ ދައުރު: ޓެކްނޮކްރެޓިކް ޕޮޕިއުލިޒަމް އަދި ބޮންޑް މާކެޓުގެ ހިތްގައިމުކަން

    ރައީސް ޞާލިޙްގެ ސަރުކާރުން ވެރިކަން ކުރެއްވީ އިސްލާހީ އުސޫލުތަކެއް ގެންގުޅުއްވާ ކަމަށް ދައްކަވަމުންނެވެ. ދާއިމީ ބަޖެޓު ޑެފިސިޓާ ކުރިމަތިލުމުގައި އެމަނިކުފާނުގެ ސިޔާސަތު ބިނާވެފައި އޮތީ ދެ ކަމެއްގެ މައްޗަށެވެ؛ އެއީ އޮނިގަނޑަށް ބަދަލުތަކެއް ގެންނަވާނެ ކަމަށް ވިދާޅުވަމުން، ބޭރުން ގިނަ އަދަދަކަށް ދަރަނި ނަންގަވައިގެން އޮތް ހާލަތު ދެމެހެއްޓެވުމެވެ.

    އެމަނިކުފާނުގެ ސިޔާސަތުގެ މައިގަނޑު އަސާސަކީ ބައިނަލްއަގުވާމީ މާލީ ބާޒާރުތަކުން ފައިސާ ހޯދުމެވެ. މީގެ އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވޭ ފިޔަވަޅަކީ 2023 ވަނަ އަހަރު ބަޖެޓަށް އެހީވުމަށްޓަކައި 200 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ސޮވެރިން ސުކޫކެއް ނެރުމެވެ. މީގެ އިތުރުން ވޯލްޑް ބޭންކް ފަދަ މަލްޓިލޭޓަރަލް އިދާރާތަކާއި ގައުމުތަކުން ލޯނު ނެންގެވިއެވެ. ލިޔެކިޔުންތަކުން ފެންނަ ގޮތުގައި މިއީ ދެފުށް ފެންނަ، މާކެޓް އުސޫލުތަކަށް ތަބާވާ ސިޔާސަތެކެވެ. ހަމައެއާއެކު، އާމްދަނީ އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި ބިޒްނަސް ޕްރޮފިޓް ޓެކްސް (ބީ.ޕީ.ޓީ) ތައާރަފުކޮށް، ޓެކްސް ނިޒާމު ޑިޖިޓަލްކުރުމަށް ޓެކްނޮކްރެޓިކް މަސައްކަތްތަކެއް އެ ސަރުކާރުން ކުރެއްވިއެވެ.ނަމަވެސް، މިއީ މައްސަލައިގެ ބޮޑުމިނާ އަޅާބަލާއިރު އެކަށީގެންވާ ފިޔަވަޅުތަކެއް ނޫނެވެ.

    ޞާލިޙްގެ ރިޔާސަތުގެ އެންމެ ބޮޑު ނުކުތާއަކީ، ދައުލަތުގެ ބަޖެޓް ޑެފިސިޓްވުމުގެ އަސްލު ސަބަބު ކަމުގައިވާ، ހިފެހެއްޓުމެއްނެތި އިތުރުވަމުންދިޔަ ރިކަރަންޓް ޚަރަދުތަކަށް ހައްލެއް ހޯދުމަށް އިންކާރުކުރުމެވެ. އެންމެނަށް ދެވޭ ސަބްސިޑީތަކާއި ސިވިލް ސާވިސްގެ މުސާރައިގެ ބޮޑު ހޭދައަށް އެއްވެސް ބަދަލެއް ނުގެނެސް ބެހެއްޓިއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ބޮޑު ފުށުއެރުމެއް އުފެދުނެވެ: އެ ސަރުކާރުން ދިޔައީ ކުރު މުއްދަތުގެ ބޭނުންތަކަށް ޚަރަދުކުރުމަށްޓަކައި، ދިގު މުއްދަތުގެ އަދި އަގުބޮޑު ކޮމާޝަލް ދަރަނި ނަގަމުންނެވެ. ދައުލަތުގެ މާލީ ނަޒަރިއްޔާތުން ބަލާއިރު، މިއީ އަންނަން އޮތް ޖީލުތަކުގެ ހައްގުތަކަށް އަރައިގަތުމުގެ ބޮޑު ފާފައެކެވެ؛ މިއީ މިއަދުގެ އަރާމަށްޓަކައި، މާދަމާގެ ޖީލުތަކުގެ ބޮލުގައި ދަރަނި އަޅުވައި، ކޮންމެ ދުވަހެއްގެ ކާބޯތަކެތީގެ ޚަރަދު ހަމަޖެއްސުމަށް ބޮޑު އިންޓްރެސްޓް ރޭޓެއްގައި މޯގޭޖް ލޯނެއް ނެގުން ފަދަ ކަމެކެވެ. މީގެ އިތުރުން، ނިޒާމުގެ ތެރޭގައި ފައިސާ ދައުރުކުރުވުމަށްޓަކައި، ސަރުކާރުން ބަރޯސާވީ މަނިޓަރީ ފައިނޭންސިންގް އަށެވެ—އެބަހީ، ދައުލަތުގެ ދަރަނި ގަތުމަށް މަރުކަޒީ ބޭންކަށް މަޖުބޫރުކުރުވުމަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން މުއައްސަސާތަކުގެ މިނިވަންކަން ގެއްލި، އިންފްލޭޝަން މަތިވެ، އަދި ކަނޑައެޅިފައިވާ އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓަށް ނުކަތާވަރުގެ ބާރު ބޮޑުވެ، ތަކެތީގެ އަގު އުފުލުމުގެ ސަބަބުން ނުސީދާ ގޮތެއްގައި ފަގީރުންގެ އަތުން ޓެކްސް ނެގުނު ފަދަ ނަތީޖާއެއް ނުކުތެވެ.

    ޚުލާސާކޮށް ބުނާނަމަ، ޞާލިޙްގެ ދައުރަކީ “ޓެކްނޮކްރެޓިކް ޕޮޕިއުލިޒަމް” އެކެވެ. އެ ސަރުކާރުން ޒަމާނީ މާލީ ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރީ ދެމެހެއްޓެނިވި މުސްތަގުބަލެއް ބިނާކުރުމުގެ ބަދަލުގައި، ސިޔާސީ ގޮތުން ނިންމަންޖެހޭ އުނދަގޫ ނިންމުންތައް ފަސްކުރުމަށެވެ. މީގެ ނަތީޖާއެއްގެ ގޮތުން، ގައުމު އޮތީ މާކެޓް ދަރަނީގެ ބޮޑު ބުރައެއްގެ ދަށުވެ، އޮނިގަނޑަށް ގެންނަންޖެހޭ އިސްލާހުތައް ނުގެނެވިފައެވެ.

    މުއިއްޒުގެ މިސްރާބު: ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ބަދަލަކީ މާލީ ސިޔާސަތު ކަމުގައި ހެދުން

    ރައީސް މުއިއްޒަށް ވާރުތަވީ ހުސްވެފައިވާ ޚަޒާނާއަކާއި ދަރަނިން ބުރަވެފައިވާ އިގްތިސާދެކެވެ. އެމަނިކުފާނުގެ ސަރުކާރުގެ އިޖާބައަކީ ކުއްލި ބަދަލެކެވެ. އެއީ މާލީ ކްރައިސިސްއަކީ ހަމައެކަނި ގައުމީ މައްސަލައެއްގެ ގޮތުގައި ދެކުމުގެ ބަދަލުގައި، ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ގުޅުންތައް ބަދަލުކޮށްލުމަށް ލިބުނު ފުރުސަތެއްގެ ގޮތުގައި ބެލުމެވެ.

    ޞާލިޙްގެ އުސޫލުތައް ވަގުތުން ދޫކޮށްލެވުނެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، މުއިއްޒު ސަރުކާރުން ވަނީ އާ ގައުމުތަކަކާއެކު ބައިލެޓްރަލް ލޯނުތައް މެދުވެރިކޮށް އަވަސް ފައިސާ ހޯދާފައެވެ. މީގެ ތެރޭގައި އެންމެ ފާހަގަކޮށްލެވެނީ ޗައިނާއިން ލިބުނު 200 މިލިއަން ޑޮލަރުގެ ބަޖެޓް ސަޕޯޓް ލޯނާއި، ސައުދީ އަރަބިއްޔާ، ޔޫ.އޭ.އީ އަދި ތުރުކީއާއެކު ބަދަހިކުރި ގުޅުންތަކެވެ. މި ބަދަލަކީ “އިންޑިއާ އައުޓް” ކެމްޕޭނާ ވަކިނުކުރެވޭނެ ފަދައިން ގުޅިފައިވާ ކަމެކެވެ؛ މާލީ ސްޓްރަޓިޖީއާއި ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު މިވަނީ އެކަތިގަނޑަކަށް ވެފައެވެ. ގައުމީ ފެންވަރުގައި، ޕޮޕިއުލިސްޓް ސަބްސިޑީތައް ދިނުމަށް ވީ ވައުދުތައް ދަމަހައްޓަމުންދާއިރު، ސަރުކާރުން ވަނީ “ހަފްތާ 14” ގެ ވައުދުތަކުގެ ދަށުން ފެންނަން ހުރި ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކެއް ފަށާފައެވެ. ހަމައެއާއެކު، ކުރީ ސަރުކާރުން ސޮއިކޮށްފައިވާ ކޮންޓްރެކްޓްތައް މުރާޖައާކުރުމުގެ މަސައްކަތްވެސް ދަނީ ކުރަމުންނެވެ.

    އިލްމީ ނަޒަރަކުން ބަލާއިރު، މި ސްޓްރަޓަޖީއަކީ އެއް ނުރައްކަލެއްގެ ބަދަލުގައި އެއަށްވުރެ ނުރައްކާތެރިވެދާނެ އެހެން ނުރައްކާތަކެއް އިޚްތިޔާރުކުރުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވަގުތުން ފެންނަން އޮތް ފައިދާއަކީ، ބައިލެޓްރަލް ލޯނުތަކުގެ އިންޓްރެސްޓް ކުޑަވުމާއި ފައިސާ ދައްކަން ފަށަންޖެހޭ މުއްދަތު ލަސްވުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ކުރު މުއްދަތަކަށް މާލީ ލުޔެއް ލިބެއެވެ. ނަމަވެސް، މި އުސޫލު ބިނާވެފައިވަނީ އަސްލު މައްސަލަ ދެނެގަނެވިފައި ނެތުމުގެ މައްޗަށެވެ. އެއީ ގައުމުގެ އާމްދަނީއާއި ޚަރަދާ ނުބައްދަލުވުމުގެ ސަބަބުން އުފެދިފައިވާ އޮނިގަނޑުގެ މައްސަލައަކީ، ބޭރުގެ ގައުމުތަކާއެކު އޮންނަ ގުޅުމުގެ މައްސަލައެއް ކަމަށް ހީކުރުމެވެ. ބޭރުގެ އެއްވެސް ގައުމަކުން ކިތަންމެ ދީލަތި އެހީއެއް ދިންކަމުގައިވިޔަސް، ރާއްޖޭގެ ތެލާއި ސިއްހީ ޚިދުމަތުގެ ސަބްސިޑީގެ ސަބަބުން އުފެދޭ ޑެފިސިޓަކަށް ހައްލެއް ނުލިބޭނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، ދަރަނީގެ ނުރައްކަލެއްގެ ތެރޭގައި އޮވެ، އާ ބޮޑެތި މަޝްރޫއުތަކެއް ފެށުމަކީ “ޕޮލިޓިކަލް ބަޖެޓް ސައިކްލިންގް” ގެ މިސާލެކެވެ. އެއީ ދިގު މުއްދަތުގެ ހަމަޖެހުމަށްވުރެ، ވަގުތުން ފެންނަން ހުންނަ ސިޔާސީ ކުރިއެރުންތަކަށް އިސްކަންދިނުމެވެ.އެންމެ ނުރައްކާތެރި ކަމަކީ، މި ބަދަލުގެ ސަބަބުން ބޮންޑް މާކެޓުގެ ހާމަކަން ބޮޑު އުސޫލުތަކުގެ ބަދަލުގައި، ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ނުފޫޒުތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ނުސީދާ ޝަރުތުތަކަކަށް ފުރުސަތު ލިބިގެންދިއުމެވެ. ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައި ވެވޭ އެއްބަސްވުންތަކުގެ އުސޫލުތަކަކީ ގިނަ ފަހަރަށް ހާމަކަން ކުޑަ، އަދި ލޯނު ދޭ ގައުމުގެ ކޮންޓްރެކްޓަރުން ބޭނުންކުރުމަށް މަޖުބޫރުކުރާ ކަންކަމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ހަރަދުކުރާ ފައިސާއާ އެކަށޭނަ އެންމެ ރަނގަޅު ނަތީޖާ ނުލިބިދާނެއެވެ. މި މަގު އިހުތިޔާރު ކުރުމުން ބަޖެޓުގެ މައްޗަށް އޮންނަ މަޖިލީހުގެ ބާރު ކުޑަވެ، ދަރަނި ދޭ ފަރާތްތަކުގެ އިސްތިރާޖީ ބޭނުންތަކުގެ ކުރިމަތީގައި ގައުމުގެ ނާޒުކުކަން އިތުރުވެގެންދެއެވެ. މިއީ ގައުމުގެ މިނިވަންކަމާއި ސިޔާދަތަށް އޮތް ނުސީދާ ނަމަވެސް ހަގީގީ ނުރައްކަލެކެވެ.

     އެއް ނުރައްކަލަކަށް ދަތުރުކުރާ ތަފާތު ދެ މަގު

    ދައުލަތުގެ މާލިއްޔަތު ބެލެހެއްޓުމުގެ އަސާސީ އުސޫލުތަކަށް ބަލާއިރު، މި ދެ އިސްތިރާޖުވެސް ނާކާމިޔާބުވެފައިވާ މިންވަރު ވަރަށް ސާފުކޮށް ފެންނަން އެބައޮތެވެ. ތިރީގައިވާ ވަޒަންކުރުމަކީ ސިޔާސީ ފިކުރުތަކުން އެއްކިބާވެ، ނަތީޖާތަކުގެ މައްޗަށް ބިނާކޮށްފައިވާ ތަހުލީލެކެވެ.

    ދަރަނި ދެއްކުމުގެ ގާބިލުކަމާ ގުޅޭ މުހިންމު ސުވާލުގައި، ދެ ސަރުކާރުވެސް ވަނީ ނާކާމިޔާބުވެފައެވެ. ސޯލިހުގެ އިސްތިރާޖަކީ ދަރަނި ނަގައިގެން ހަރަދުތައް ފޫބެއްދުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ކުރިމަގުގައި އާމްދަނީއެއް ނުލިބި، ދަރަނި ދިޔައީ އިތުރުވަމުންނެވެ. މުއިއްޒުގެ ސިޔާސަތަކީ މިހާރު އޮތް ނުތަނަވަސް ދަރަނީގެ މައްޗަށް، މަޝްރޫއުތަކާ ގުޅުންހުރި އާ ދަރަނިތައް އިތުރުކުރުމެވެ. މިއީ ދިގު މުއްދަތުގައި ހާލަތު އިތުރަށް ގޯސްކުރާނެ ކަމެކެވެ.

    ޖީލުތަކުގެ މެދުގައި އޮންނަންޖެހޭ ހަމަހަމަކަމަށް ބަލާއިރު، ސޯލިހުގެ ދައުރުގައި ލިބުނު ގެއްލުން ބޮޑެވެ. ބަޖެޓަށް ފައިސާ ހޯދުމަށްޓަކައި ގިނަ އަދަދެއްގެ ސޮވެރިން ބޮންޑު ދޫކުރުމަކީ، މިހާރުގެ ވޯޓުލާ މީހުންގެ ޒިންމާތައް ކުރިމަގުގެ ޓެކްސް ދައްކާ މީހުންގެ ބޮލުގައި އެޅުވުމެވެ. މުއިއްޒުވެސް ކުރިމަގަށް ދަރަނި އިތުރުކުރައްވަމުން ގެންދަވާއިރު، އެމަނިކުފާނު ބިނާކުރައްވަނީ ސޯލިހު ގާއިމުކުރެއްވި ނުރައްކާތެރި އުސޫލުގެ މައްޗަށެވެ.

    މުއައްސަސާތަކުގެ ދުޅަހެޔޮކަމަށް ބަލާއިރު، ހުރި ނުރައްކާތައް ތަފާތެވެ. ސޯލިހު ވަނީ މަރުކަޒީ ބޭންކު މެދުވެރިކޮށް ފައިސާ ޗާޕުކޮށްގެން، އެ ބޭންކުގެ މިނިވަންކަމަށް ބުރޫއަރުވާފައެވެ. މުއިއްޒު، ދެ ގައުމުގެ ދެމެދުގައިވާ ގުޅުންތައް މެދުވެރިކޮށް ކަންކަން ކުރައްވައި މަޖިލީހާ ކުރިމަތިލެއްވުމުން، ބަޖެޓުގެ މައްޗަށް އޮންނަ ގާނޫނު ހަދާ މަޖިލީހުގެ ބާރު ކުޑަވުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ. މިއީ ޑިމޮކްރެޓިކް ނިޒާމެއްގައި ޒިންމާދާރުކުރުވުމުގެ އެންމެ މުހިންމު އެއް ތަނބެވެ. މިއީ މުޅި ނިޒާމަށް އޮތް މާ ފުން، މާ ނުރައްކާތެރި ކަމަކަށް ވެދާނެއެވެ.

    އެންމެ ފަހުން ފާހަގަކޮށްލަންޖެހޭ ކަމަކީ، އާމްދަނީއާއި ހަރަދާ ދެމެދު އޮތް ބޮޑު ފަރަގު ހައްލުކުރުމަށް ދެ ބޭފުޅުންވެސް ފަސްޖެހިވަޑައިގެންފައިވާ ކަމެވެ. ސޯލިހުގެ ނާކާމިޔާބީއަކީ އެކަން އިސްލާހު ނުކުރެއްވުމެވެ. ނަމަވެސް، މުއިއްޒުގެ ނިންމެވުމަކީ އިސްލާހުނުކުރެވި އޮތް ހަރަދުތަކުގެ މައްޗަށް އާ ކެޕިޓަލް ހަރަދުތަކެއް އިތުރުކުރުމެވެ. މިއީ މައްސަލަ އިތުރަށް ގޯސްކުރުމެކެވެ.

    ދުވަހަކުވެސް އިހުތިޔާރު ނުކުރެވޭ މަގު

    ރާއްޖޭގެ މާލީ ހާލަތު ދެމިއޮތް ގޮތުން އެނގެނީ، މިއީ ސިޔާސީ ޕާޓީތަކާއި ފަރުދުންނަށްވުރެ މާ ފުން މައްސަލައެއް ކަމެވެ. މީގެ ހައްލަކީ ސަބްސިޑީތައް ކުޑަކުރުމާއި، އާމްދަނީ ހޯދާ ނިޒާމު އިސްލާހުކުރުމާއި، އަދި ތިމާވެއްޓަށް އަންނަ ބަދަލުތަކަށް ކެތްކުރެވޭ ފަދަ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކަށް އިސްކަންދިނުމެވެ. މިއީ ބަޖެޓު ރިޕޯޓުތަކާއި އައި.އެމް.އެފްގެ ލަފާލަފާގައި ތަކުރާރުކޮށް ބަޔާންކޮށްފައިވާ ކަންކަމެވެ. އެހެންނަމަވެސް، މިއީ އަދިވެސް އިހުތިޔާރު ނުކުރެވި އޮތް މަގެކެވެ.

    ރައީސް ސޯލިހާއި ރައީސް މުއިއްޒު، އެއް ބޭފުޅަކީ ޓެކްނޮކްރެޓެއްގެ ގޮތުގައި އަދި އަނެއް ބޭފުޅަކީ ގައުމީ ފިކުރުގެ ބޭފުޅެއްގެ ގޮތުގައި ފެނުނު ކަމުގައިވިޔަސް، ދެ ބޭފުޅުންވެސް އަމަލުކުރައްވާފައިވަނީ އެއް އުސޫލަކަށެވެ. އެއީ ސިޔާސީ ގޮތުން ދެމިއޮތުމުގެ އުސޫލެވެ. ރާއްޖޭގެ ވާދަވެރި ސިޔާސީ މައިދާނުގައި، ސަބްސިޑީއެއް ކަނޑާލުމުން ނުވަތަ ޓެކްސްއެއް ބޮޑުކުރުމުން ލިބޭ ސިޔާސީ ގެއްލުމަށްވުރެ، ދަރަނި ބޮޑުވުމުން ގައުމަށް ލިބޭ ދިގު މުއްދަތުގެ ގެއްލުން މާ ކުޑަ ކަމަށް ވަނީ ބެލެވިފައެވެ.މީގެ ނަތީޖާއަކީ، ޤައުމު ނުކުޅެދުންތެރި ދާއިރާއެއްގެ ތެރޭގައި ތާށިވުމެވެ. ކޮންމެ އިންތިޚާބަކާއެކު އަންނަ އައު ސަރުކާރަކުން ކުރާހާވެސް ކަމަކީ، ދަރަނި އަދާކުރަންޖެހޭ ފަރާތްތަކުގެ އެޑްރެސް ބަދަލުކޮށްލުމެވެ، ވޯލް ސްޓްރީޓުން ބެއިޖިންއަށް، އަދި މުމްބާއީން އަބޫދާބީއަށެވެ. ނަމަވެސް، މީގެ އެންމެ ފަހުގެ މަންޒިލަކަށް ބަދަލެއް ނާދެއެވެ. އެއީ، މާލީ މިނިވަންކަން ގެއްލި، އަންނަން އޮތް ދިވެހި ޖީލުތަކުގެ މުސްތަޤުބަލު ނުރައްކަލުގެ ތެރެއަށް ހުށަހެޅިގެން ދިއުމެވެ. ސިޔާސީ ހިތްވަރުގެ މި ހިސާބުތަކަށް އަސާސީ ބަދަލެއް ނުގެނެވޭހާ ހިނދަކު، މި “ސުވަރުގެ” އޮންނާނީ، ގިނަ ގޮތްގޮތުން ބަލާއިރު، ރަހުނު ކުރެވިފައެވެ.

  • ޤައުމީ އިޤްތިޞާދަކަށް ބޭނުންވާ ތިން ބޭސް: ފިސްކަލް، މަނިޓަރީ އަދި ސަޕްލައި-ސައިޑް ޕޮލިސީތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި

    ޤައުމީ އިޤްތިޞާދަކަށް ބޭނުންވާ ތިން ބޭސް: ފިސްކަލް، މަނިޓަރީ އަދި ސަޕްލައި-ސައިޑް ޕޮލިސީތައް ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޖުރިބާގެ އަލީގައި

    އިންސާނާގެ ހަށިގަނޑެކޭ އެއްފަދައިން، ކޮންމެ ޤައުމެއްގެ އިޤްތިޞާދަކީވެސް ބަލިމަޑުކަމުގެ ދުވަސްވަރު ތަހައްމަލުކުރަންޖެހޭ އެއްޗެކެވެ. އިޤްތިޞާދީ ކުރިއެރުން މަޑުޖެހުމުގެ ސަބަބުން ވަރުބަލިކަން އިހުސާސްކުރަން ޖެހިދާނެއެވެ، ނުވަތަ އިންފްލޭޝަން (ތަކެތީގެ އަގު އުފުލުން) އިތުރުވުމުގެ ސަބަބުން ހުން އައިސްދާނެއެވެ، ނުވަތަ ވަޒީފާނެތް މީހުން ގިނަވުމުގެ ސަބަބުން ތަދުތަކެއް ތަހައްމަލުކުރަން ޖެހިދާނެއެވެ. ސަރުކާރުތަކާއި މަރުކަޒީ ބޭންކުތަކަކީ މި ބަލިތައް ދެނެގަނެ، ފަރުވާ ދޭ ޑޮކްޓަރުންނެވެ. އައި.ޖީ.ސީ.އެސް.އީ (IGCSE) އިޤްތިޞާދު މާއްދާގެ މުޤައްރަރުގައި، ދަރިވަރުންނަށް މި ބޭސްފޮށީގައި ހިމެނޭ މައިގަނޑު ތިން ބާވަތެއްގެ އިޤްތިޞާދީ ސިޔާސަތުތަކާ ބައްދަލުވެއެވެ. އެއީ ފިސްކަލް ޕޮލިސީ، މަނިޓަރީ ޕޮލިސީ އަދި ސަޕްލައި-ސައިޑް ޕޮލިސީއެވެ. މި ލަފުޒުތަކަކީ ފުރަތަމަ ނަޒަރުގައި އޮޅުންބޮޅުން ބޮޑު އެއްޗެއްގެ ގޮތުގައި ފެނުނު ނަމަވެސް، ބަލިމަޑުކަމުގެ މިސާލަކުންނާއި ހަޤީޤީ ދުނިޔޭގެ ހާލަތްތަކަށް ބަލާލުމުން މިކަންކަން ވަރަށް ސާފުވެގެންދެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއަކީ، އޭގެ ޚާއްޞަ އިޤްތިޞާދީ އޮނިގަނޑާއި ނާޒުކުކަމާއެކު، ޤައުމެއްގެ އިޤްތިޞާދީ ދުޅަހެޔޮކަމަށް މި ތިން “ބޭސް” ބޭނުންކުރާ ގޮތް ދެނެގަތުމަށް އޮތް އެންމެ ފުރިހަމަ މިސާލެވެ.

    ފުރަތަމަ ބޭސް: ފިސްކަލް ޕޮލިސީ – ސަރުކާރުގެ ސީދާ އިންޖެކްޝަން

    ފިސްކަލް ޕޮލިސީއަކީ ސަރުކާރުގެ ޓްރެޜަރީ ނުވަތަ ފިނޭންސް މިނިސްޓްރީ މެދުވެރިކޮށް ސީދާ ގޮތެއްގައި ހިންގާ ސިޔާސަތެކެވެ. މީގައި ބޭނުންކުރަނީ މައިގަނޑު ދެ އާލަތެކެވެ. އެއީ ސަރުކާރުގެ ޚަރަދުތަކާއި ޓެކުހެވެ. މީގެ އުސޫލަކީ ވަރަށް ސާދާ އުސޫލެކެވެ. އިޤްތިޞާދު މަޑުޖެހިފައިވާ ނަމަ، ސަރުކާރުން ސީދާ ގޮތެއްގައި އިޤްތިޞާދުގެ ތެރެއަށް ފައިސާ ފޮނުވާލައެވެ. މިކަން ކުރަނީ އާންމު މަޝްރޫޢުތަކަށް ކުރާ ޚަރަދު އިތުރުކޮށްގެންނެވެ. މިސާލަކަށް އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ބިނާކުރުން، ތަޢުލީމަށް ޚަރަދުކުރުން ނުވަތަ ސިވިލް ސާވަންޓުން ވަޒީފާއަށް އައްޔަންކުރުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވަޒީފާގެ ފުރުޞަތުތަކާއި އާމްދަނީ އުފެދެއެވެ. އަނެއް ގޮތަކީ ޓެކްސް ކުޑަކުރުމެވެ. އޭރުން އާންމުންނާއި ވިޔަފާރިތަކުގެ އަތުގައި ޚަރަދުކުރުމަށާއި އިންވެސްޓްކުރުމަށް ހުންނަ ފައިސާ އިތުރުވެ، ޖުމްލަ ޑިމާންޑް މަތިވެގެންދެއެވެ. މިއާ ޚިލާފަށް، އިޤްތިޞާދު މާ ބޮޑަށް ހޫނުވެ، ތަކެތީގެ އަގު އުފުލެން ފަށައިފިނަމަ، ޚަރަދު ކުޑަކޮށް ނުވަތަ ޓެކްސް ބޮޑުކޮށްގެން ސަރުކާރުން އިޤްތިޞާދުން ފައިސާ މަދުކުރެއެވެ.

    ދިވެހިރާއްޖޭގެ ބޭސްސިޓީ: ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު ފަތުރުވެރިކަމަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތް މިންވަރުގެ ސަބަބުން، ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުގައި ދުނިޔެ ހުއްޓުމަކަށް އައި ވަގުތު ރާއްޖެއަށް އޭގެ ނޭދެވޭ އަސަރު ވަރަށް ބޮޑަށް ކުރިއެވެ. އެއްދުވަހުގެ ތެރޭގައި ރާއްޖޭގެ މައިގަނޑު އާމްދަނީ ހުއްޓުނެވެ. މީގެ ރައްދުގައި ސަރުކާރުން ބޭނުންކުރީ “އެކްސްޕެންޝަނަރީ ފިސްކަލް ޕޮލިސީ” އެވެ. ސަރުކާރުން ބޮޑު “ސްޓިމިއުލަސް އިންޖެކްޝަނެއް” ދިނެވެ. ވަޒީފާ ގެއްލުނު ފަތުރުވެރިކަމުގެ ދާއިރާގެ މުވައްޒަފުންނަށް އާމްދަނީގެ އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދީ، ދަތިތަކާ ކުރިމަތިލާންޖެހުނު ވިޔަފާރިތަކަށް ސަބްސިޑީ ދިނެވެ. ހަމައެއާއެކު، ވެލާނާ އިންޓަރނޭޝަނަލް އެއާޕޯޓް ބޮޑުކުރުމާއި މޯލްޑިވްސް ގޭޓްވޭ ޕްރޮޖެކްޓް ފަދަ ބޮޑެތި އުމްރާނީ މަޝްރޫޢުތައް މެދުނުކެނޑި ކުރިއަށް ގެންދިޔައެވެ. މިގޮތަށް ކުރި ޚަރަދުތަކަކީ އިޤްތިޞާދު ދިރުވައި ބެހެއްޓުމަށް ދިން “ލައިފް-ސަޕޯޓް” ސިސްޓަމެކެވެ. މި ހާލަތުގައި ފިސްކަލް ޕޮލިސީއަކީ އިޤްތިޞާދު އިނދަޖެހުނަ ނުދީ ހިފެހެއްޓުމަށް ސަރުކާރުން ދިން ކުއްލި ފަރުވާއެކެވެ.

    ދެވަނަ ބޭސް: މަނިޓަރީ ޕޮލިސީ – މަރުކަޒީ ބޭންކުގެ މިންކުރުން

    ފިސްކަލް ޕޮލިސީއަކީ ސީދާ އިންޖެކްޝަނެއް ނަމަ، މަނިޓަރީ ޕޮލިސީއަކީ އިޤްތިޞާދީ މާޙައުލަށް ގެންނަ މަޑުމައިތިރި ބަދަލެކެވެ.މި ފަރުވާ ދެނީ ޤައުމުގެ މަރުކަޒީ ބޭންކުންނެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގައި ނަމަ، މޯލްޑިވްސް މަނިޓަރީ އޮތޯރިޓީ (އެމް.އެމް.އޭ) އިންނެވެ. މީގެ މައިގަނޑު ވަސީލަތަކީ އިންޓްރެސްޓް ރޭޓެވެ. މިއީ އަސާސީ ގޮތުން ބަލާއިރު ފައިސާ ދަރަންޏަށް ނެގުމުގެ “އަގު” އެވެ. އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް ދަށްކުރުމުން، މަރުކަޒީ ބޭންކުން ލޯނުތައް އަގުހެޔޮކޮށްދެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވިޔަފާރިތައް ފުޅާކުރުމަށް ދަރަނި ނެގުމަށާއި، ކަސްޓަމަރުން ގެދޮރާއި ކާރު ފަދަ އަގުބޮޑު ތަކެތި ގަތުމަށް ފައިސާ ހޯދުމަށް ހިތްވަރު ލިބި، އިޤްތިޞާދީ ހަރަކާތްތައް އިތުރުވެގެންދެއެވެ. އިންފްލޭޝަން މަތިވަމުންދާ އިޤްތިޞާދެއް ފިނިކުރުމަށްޓަކައި، މަރުކަޒީ ބޭންކުން އިންޓްރެސްޓް ރޭޓް މަތިކުރެއެވެ. މީގެ ސަބަބުން ފައިސާ ރައްކާކުރުން ފައިދާހުރި ކަމަކަށްވެ، ދަރަނި ނެގުން އަގުބޮޑުވެ، ޚަރަދުކުރުން މަޑުޖެހިގެންދެއެވެ.

    ދިވެހިރާއްޖޭގެ މިންގަނޑުތައް: ދިވެހިރާއްޖޭގައި މަނިޓަރީ ޕޮލިސީ ތަންފީޒުކުރުމުގައި ހުރި ގޮންޖެހުންތައް ހާމަވެގެންދަނީ، ޚާއްޞަކޮށް ރާއްޖެއަކީ ކުޑަ، ހުޅުވިފައިވާ އިޤްތިޞާދަކަށް ވާތީއެވެ. ދިވެހި ރުފިޔާގެ އަގު ހިފެހެއްޓިފައިވަނީ އެމެރިކާ ޑޮލަރާ ގުޅުވައިގެންނެވެ (ޕެގް ކުރެވިގެންނެވެ). މިއީ އިމްޕޯޓަށް ބަރޯސާވާ ޤައުމެއްގެ ހަމަޖެހުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ސިޔާސަތެކެވެ. މިގޮތަށް އަގު ހިފެހެއްޓިފައި އޮތުމުން، އިންޓްރެސްޓް ރޭޓަށް ބޮޑެތި ބަދަލުތަކެއް ގެނައުމަށް އެމް.އެމް.އޭ އަށް އޮންނަ މިނިވަންކަން ހަނިވެއެވެ. ސަބަބަކީ އެފަދަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން ފައިސާގެ އެކްސްޗޭންޖް ރޭޓަށް ނުފޫޒު ފޯރުވަފާނެތީއެވެ. ދުނިޔޭގެ މަސްރަޙަށް އަންނަ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން—ތެލާއި ކާބޯތަކެތީގެ އަގު އުފުލި އިންފްލޭޝަން މަތިވާއިރު—އެމް.އެމް.އޭ އިން ފިޔަވަޅުތައް އަޅަންޖެހެނީ ވަރަށް ބޮޑަށް ބަލައިގެންނެވެ. އެގޮތުން ވިޔަފާރި ބޭންކުތަކުން މަރުކަޒީ ބޭންކުގައި ބަހައްޓަންޖެހޭ ރިޒާވްގެ މިންވަރަށް ބަދަލު ގެނައުން ނުވަތަ ފައިސާގެ ދައުރުވުން (ލިކުއިޑިޓީ) މެނޭޖްކުރުމަށް އެހެނިހެން ވަސީލަތްތައް ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. އެހެންކަމުން، ރާއްޖޭގެ މަނިޓަރީ ޕޮލިސީއަކީ ގިނަފަހަރަށް އިޤްތިޞާދަށް އެހީތެރިވެދޭ، ހަމަޖެހުން ދަމަހައްޓައިދޭ، އަދި ޑޮލަރާ ގުޅުވައިގެން ބޭރުގެ އިތުބާރު ދަމަހައްޓައިދޭ ސިޔާސަތެކެވެ. މިއީ ކުއްލިއަކަށް ކުރާ ބޮޑު އޮޕަރޭޝަނަކަށްވުރެ ބޮޑަށް، ވަރަށް ފަރުވާތެރިކަމާއެކު މެދުނުކެނޑި ކުރިއަށްގެންދާ މިންގަނޑުތައް ހަމަޖެއްސުމުގެ މަސައްކަތެކެވެ.

    ތިންވަނަ ފަރުވާ: ސަޕްލައި-ސައިޑް ޕޮލިސީ – ދިގުމުއްދަތުގެ ދުޅަހެޔޮކަމުގެ ނިޒާމު

    ފުރަތަމަ ދެ ފަރުވާ އިން މައިގަނޑު ގޮތެއްގައި މެނޭޖްކުރަނީ ޑިމާންޑެވެ. ސަޕްލައި-ސައިޑް ޕޮލިސީ ގެންގުޅެނީ މިއާ މުޅިން ތަފާތު އުސޫލެކެވެ. މީގެ ބޭނުމަކީ ދިގުމުއްދަތުގައި އިޤްތިޞާދުގެ އުފެއްދުންތެރިކަމާއި ހިންގުންތެރިކަން ވަރުގަދަކުރުމެވެ. މިއީ ވަގުތީ ހައްލުތަކެއް ނޫނެވެ. އެކަމަކު މިއީ ކުޑަ ޚަރަދަކުން ގިނަ މުދަލާއި ޚިދުމަތް އުފެއްދުމުގެ ޤާބިލުކަން އިޤްތިޞާދުގައި އިތުރުކުރުމަށް ފަރުމާކުރެވިފައިވާ އޮނިގަނޑަށް ގެނެވޭ އިޞްލާޙުތަކެކެވެ. މި “ދުޅަހެޔޮކަމުގެ ރޭވުމުގެ” ތެރޭގައި ތަޢުލީމާއި ތަމްރީނު މެދުވެރިކޮށް އިންސާނީ ވަސީލަތްތަކަށް އިންވެސްޓްކުރުމާއި، ބަނދަރުތަކާއި ޑިޖިޓަލް ނެޓްވޯކްތައް ފަދަ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ތަރައްޤީކުރުމާއި، ވިޔަފާރިކުރުން ފަސޭހަކުރުމަށް ޤަވާއިދުތައް އިޞްލާޙުކުރުމާއި، އަދި އައު އީޖާދުތަކާއި ވާދަވެރިކަމަށް މަގުފަހިކުރުން ހިމެނެއެވެ.

    ދިވެހިރާއްޖޭގެ ދުޅަހެޔޮކަމުގެ ރޭވުން: ހަމައެކަނި ފަތުރުވެރިކަމަށް ބަރޯސާވެފައި އޮތުމުން ކުރިމަތިވެދާނެ ނުރައްކާތައް ދެނެގަނެ، ރާއްޖެއިން މިވަނީ ދިގުމުއްދަތުގެ ސަޕްލައި-ސައިޑް ނިޒާމެއް ގަސްދުގައި ފަށާފައެވެ. މި އިސްތިރާޖީ ބަދަލުގެ މަޤްޞަދަކީ އިތުރަށް ވަރުގަދަ، ސިންދަފާތު ކުރެވިފައިވާ، އަދި ޤާބިލު އިޤްތިޞާދެއް ބިނާކުރުމެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ހިމެނޭ މުހިންމު ކަންކަމަކީ ތަޢުލީމީ ދާއިރާއަށް ބޮޑެތި އިންވެސްޓްމަންޓްތައް ކުރުމެވެ. ޚާއްޞަކޮށް މެރިން ބަޔޮލޮޖީ، އިއާދަކުރަނިވި ހަކަތަ، އަދި ދެމެހެއްޓެނިވި ފަތުރުވެރިކަން ފަދަ މުސްތަޤުބަލަށް ބޭނުންވާ ހުނަރުތަކަށް އިސްކަންދިނުމެވެ. ރިސޯޓްތަކުން ބޭރުގައިވެސް އުމްރާނީ ތަރައްޤީ ދަނީ ކުރިއަށެވެ. އެގޮތުން މަސްވެރިކަމުގެ ދާއިރާ ވަރުގަދަކުރުމަށް އަތޮޅުތަކުގެ މަސް ބަނދަރުތައް ތަރައްޤީކުރުމާއި، ލާމަރުކަޒީ ތަރައްޤީއަށް އެހީތެރިވުމަށް ދަތުރުފަތުރާއި މުވާޞަލާތީ ގުޅުންތައް ރަނގަޅުކުރުން ހިމެނެއެވެ. މީގެ އިތުރުން، އައު ދާއިރާތަކަށް އުފެއްދުންތެރި ބޭރުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްތައް އިތުރުކުރުމަށްޓަކައި ޤަވާއިދުތަކަށް އިޞްލާޙު ގެނައުމުގެ މަސައްކަތްވެސް ދަނީ ކުރެވެމުންނެވެ.މި ސިޔާސަތުތަކުގެ ނަތީޖާ އެއްރޭ ތެރޭގައި ނުފެނުނު ކަމުގައި ވިޔަސް، މިއީ ކުރިމަގުގައި ކުރިމަތިވެދާނެ ލޮޅުންތަކަށް ކެތްކުރެވޭނެ އަދި ދެމެހެއްޓެނިވި ތަނަވަސްކަމެއް ލިބިދޭނެ އިގްތިސާދެއް ބިނާކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަންކަމެވެ. މިއީ އިގްތިސާދީ މެނޭޖްމަންޓުގެ “ޕްރިވެންޓިވް ހެލްތުކެއާ” (ބަލިތަކުން ރައްކާތެރިވުމަށް ދެވޭ ފަރުވާ) އަދި “ސްޓްރެންގްތު ޓްރޭނިންގް” (ވަރުގަދަކުރުމަށް ކުރެވޭ ކަސްރަތު) އެވެ.

     ގައުމީ ތަނަވަސްކަމަށްޓަކައި ފުރިހަމަ ފަރުވާއެއް: ނިންމާލަމުން ދަންނަވާނަމަ، ފިސްކަލް، މަނިޓަރީ އަދި ސަޕްލައި-ސައިޑް ސިޔާސަތުތަކަކީ އެކިއެކި އިޚްތިޔާރުތަކެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް، މިއީ ފުރިހަމަ އިގްތިސާދީ އިސްތިރާތީޖީއެއްގައި އެކަތި އަނެކައްޗަށް ބޭނުންވާ ވަސީލަތްތަކެކެވެ. ދުޅަހެޔޮ އިގްތިސާދަކަށް މި ތިން ކަންތައް ހަމަހަމަކަމާއެކު ތަންފީޒުކުރުން ބޭނުންވެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖޭގެ ތަޖުރިބާއިން ފެންނަ ފަދައިން، ކޮވިޑް-19 ގެ ބަލިމަޑުކަމުގެ ތެރޭގައި ފެނިގެންދިޔަ ފަދަ ކުއްލި ހާލަތްތަކަށް އިޖާބަދިނުމަށާއި ކުރު މުއްދަތުގެ ހަމަޖެހުން ގާއިމުކުރުމަށް ސަރުކާރުން ފިސްކަލް ސިޔާސަތު ބޭނުންކޮށްފާނެއެވެ. ހަމައެއާއެކު، މަރުކަޒީ ބޭންކުން މަނިޓަރީ ސިޔާސަތު ބޭނުންކުރަނީ މާލީ ހަމަޖެހުން ކަށަވަރުކުރުމަށާއި އިންފްލޭޝަން ކޮންޓްރޯލްކުރުމަށެވެ. މި ދެ ކަމުގެ އަސާސަކަށް ވާންޖެހޭނީ ސަޕްލައި-ސައިޑް ސިޔާސަތުތަކަށް ދެވޭ ދެމެހެއްޓެނިވި ސަމާލުކަމެވެ. އެއީ އިގްތިސާދުގެ އެންމެ ފަހުގެ ވަރުގަދަކަމާއި ސާބިތުކަން ކަނޑައަޅައިދޭ، އިންސާނީ ވަސީލަތްތަކަށާއި، އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރ އަދި މުއައްސަސާތަކަށް ކުރެވޭ ދިގު މުއްދަތުގެ އިންވެސްޓްމަންޓްތަކެވެ.

    އައި.ޖީ.ސީ.އެސް.އީ (IGCSE) އިގްތިސާދު ކިޔަވާ ދަރިވަރުންނަށް، މި ތިން ބައި ދަސްކުރުމަކީ ހަމައެކަނި ހިތުދަސްކުރުމަށްވުރެ ބޮޑަށް، މިއިން ކޮންމެ ބައެއްގެ ތަފާތު ދައުރުތައް ދެނެގަތުމެވެ. އިގްތިސާދަކީ ބަލިމީހެއްގެ ގޮތުގައި އަދި މި ސިޔާސަތުތަކަކީ ދެވޭ ޚާއްސަ ފަރުވާތަކެއްގެ ގޮތުގައި (ކުއްލި އިންޖެކްޝަނެއް، މާހައުލީ ބަދަލެއް، އަދި ދިގު މުއްދަތުގެ ފިޓްނަސް ޕްލޭނެއްގެ ގޮތުގައި) ތަސައްވަރު ކުރުމުން، މި ކޮންސެޕްޓްތައް ފަސޭހައިން ފަހުމްވެގެންދާނެއެވެ. ރާއްޖެ ފަދަ ހަލުވި އިގްތިސާދެއްގެ މިސާލުތަކުން މިކަންކަން އިތުރަށް ސާފުވެގެންދާއިރު، މިއީ ހަމައެކަނި މުގައްރަރުގައި ހިމެނޭ ނުކުތާތަކެއްގެ ބަދަލުގައި، ދިރިއުޅުން ބައްޓަންކޮށް، ގައުމު ބިނާކޮށް، އަދި މުސްތަގުބަލު ރައްކާތެރިކޮށްދޭ ހަގީގީ ވަސީލަތްތަކަކަށް ވެގެންދެއެވެ. މިކަންކަން ދެނެގަތުމަކީ ކޮންމެވެސް ދުވަހަކުން ބުއްދިވެރިކަމާއެކު މި ވަސީލަތްތަކުގެ ބޭނުން ހިފުމަށް އެޅޭ ފުރަތަމަ ފިޔަވަޅެވެ.

  • Reserve ge magusadhu olhijje

    Reserve ge magusadhu olhijje

    ރިޒާވްގެ މަގުސަދުވެސް އޮޅިއްޖެ

    ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ވާހަކަފުޅުގައި ސިޔާސަތުގެ ގޮތުން ހާސިލުވެދާނެ ފައިދާތަކެއް ހުރި ނަމަވެސް، އޭގެ ތެރޭގައި ފުށުއަރާ ކަންތައްތަކެއް ވެސް އެބަހުއްޓެވެ. ކުރިއަށް އޮތް ކުރު މުއްދަތުގެ ސުކޫކަށް ފައިސާ ދެއްކުމަށް ސޮވެރިން ޑިވެލޮޕްމަންޓް ފަންޑު (އެސް.ޑީ.އެފް) ބޭނުންކުރަމުން، ދިގު މުއްދަތުގެ ދަރަނި ނެގުމުގެ ހަރަދު ކުޑަވާނެ ކަމަށް ވައުދުވުމަކީ، ރޯލްއޯވަރ، ލިކުއިޑިޓީ އަދި އިތުބާރުގެ ރިސްކުތައް އިތުރުވާ ކަމެކެވެ. މި ކަންކަމަށް އެކަށީގެންވާ ހައްލެއް އެ ވާހަކަފުޅުން ފެންނާކަށް ނެތެވެ.

    https://www.facebook.com/share/18EkH9fm6b/?mibextid=wwXIfr

    ރިޒާވް ބޭނުންކުރުމާއި ރިޒާވްގެ މަގްސަދު

    ރައީސް: އެސް.ޑީ.އެފް އަކީ ބޭރުގެ އިލްތިޒާމްތަކަށް އޮތް “ވަރުގަދަ މާލީ ރައްކާތެރިކަމެކެވެ (ބަފަރ)”.

    އެކަޑެމިކް އަދި އައި.އެމް.އެފްގެ ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ބޭނުންކުރަނީ ބެލެންސް އޮފް ޕޭމަންޓަށް އަންނަ ލޮޅުންތަކުން ސަލާމަތްވުމަށާއި މާކެޓްގެ އިތުބާރު ދެމެހެއްޓުމަށެވެ. ތާވަލުކުރެވިފައިވާ ދަރަނި އަދާކުރުމަށް ރިޒާވް ބޭނުންކުރުމަކީ އެ ރައްކާތެރިކަން ކުޑަވެ، ބޭރުގެ ލޮޅުންތަކަށް ގައުމު ހުށަހެޅޭ މިންވަރު އިތުރުވާ ކަމެކެވެ. މި ދެމެދުގައި ހުރި ފުށުއެރުންތަކަށް އެ ވާހަކަފުޅުގައި އަލިއަޅުވާލާފައެއް ނުވެއެވެ.

    އެއްފަހަރާ ދައްކާ ހަލާސްކުރުމާއި ދެމެހެއްޓެނިވި ރޯލްއޯވަރ

    ރައީސް: މިހާރު 150 މިލިއަން ޑޮލަރު ދައްކައި، ބާކީ ބައި 9 އިންސައްތައަށްވުރެ ކުޑަ ރޭޓެއްގައި ރީފައިނޭންސް ކުރުމުން ދަރަނީގެ ބުރަ ކުޑަވާނެއެވެ.

    ރީފައިނޭންސް ކުރުން ކާމިޔާބުވުން ބިނާވެފައިވަނީ މާކެޓަށް ވަދެވޭ މިންވަރާއި، އިންވެސްޓަރުންގެ އިތުބާރާއި، އަދި މެކްރޯ އިކޮނޮމިކް އަސާސްތަކުގެ މައްޗަށެވެ. ދަރަނީގެ ބައެއް ދެއްކުމަށް ރިޒާވް ހުސްކުރުމަކީ ގައުމުގެ ވަރުގަދަކަން ދެއްކުމުގެ ބަދަލުގައި، މާކެޓުން ފައިސާ ހޯދުމަށް ހުރި ދަތިކަން ރަމްޒުކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ރީފައިނޭންސް ކުރުމުގެ ހަރަދު (ސްޕްރެޑްސް) އިތުރުވުމުގެ ފުރުސަތު އޮވެއެވެ. އިލްމީ ދިރާސާތަކުން ދައްކާގޮތުގައި ދައުލަތުގެ ދަރަނި ކާމިޔާބުކަމާއެކު ރީފައިނޭންސް ކުރުމުގައި ރޯލްއޯވަރ ރިސްކާއި ކްރެޑިޓަރުންގެ މެދުގައި އޮންނަ ގުޅުން ވަރަށް މުހިންމެވެ.

    ރޭޓިން އެޖެންސީތަކުގެ ބަލައިގަތުމާއި ފެންނަން ހުރި ހެކިތައް

    ރައީސް: ގެނެވުނު ކުރިއެރުންތައް “ބައިނަލްއަގުވާމީ ކްރެޑިޓް ރޭޓިން އެޖެންސީތަކުން ވަނީ ބަލައިގެންފައެވެ.”

    ވާހަކަފުޅުގައި އެޖެންސީތަކުގެ ބަލައިގަތުމުގެ ވާހަކަ ފާހަގަކުރެއްވި ނަމަވެސް، ރޭޓިންއަށް އައި ބަދަލެއް ނުވަތަ ވަކި ހާއްސަ މިންގަނޑުތަކެއް ހާމަކުރައްވާފައެއް ނުވެއެވެ. މިނިވަން ފަރާތްތަކުގެ ކަށަވަރުކަމެއް (ރޭޓިން ބަދަލުވުން ނުވަތަ އައުޓްލުކް ރަނގަޅުވުން ފަދަ) ނެތި، މާކެޓްގެ އަގުތައް ރަނގަޅުވެފައިވާ ކަމަށް ކުރާ ދައުވާއަކީ ބަލިކަށި ދައުވާއެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން، ރީފައިނޭންސް ކުރުމުން އޮޓޮމެޓިކުން ކުޑަ ރޭޓެއް ލިބޭނެ ކަމަށް ބުނާ ބުނުމުގެ ބުރަދަން ކުޑަވެއެވެ.

    އެސް.ޑީ.އެފްގެ ބެލެންސް، ފައިސާ ހުރި ގޮތުގެ ތަފްސީލު (ކަރަންސީ ކޮމްޕޮޒިޝަން) އަދި ކަވަރޭޖް މެޓްރިކްސްތައް ހާމަކުރުމަކީ “މާލީ ރައްކާތެރިކަން” އޮތްކަން ސާބިތުކުރުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ކަމެކެވެ.

    ރައީސުލްޖުމްހޫރިއްޔާގެ ވާހަކަފުޅުގައި ސިޔާސީ ގޮތުން ގުޅޭ ވާހަކަތަކެއް ހުރި ނަމަވެސް، މަދު ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ބޭނުންކޮށްގެން ވަގުތުން ދަރަނި ދެއްކުމާއި، ދިގު މުއްދަތުގެ ދަރަނި ނެގުމުގެ ހަރަދު ކުޑަކުރުމުގެ މަގްސަދާ ދެމެދު ހުރި ފަންނީ ފުށުއެރުންތަކަށް ހައްލެއް ނުލިބެއެވެ. މިކަން ހައްލުކުރުމަށްޓަކައި ދެފުށް ފެންނަ ތަފާސްހިސާބުތަކާއި، ރިޒާވްގެ ގާބިލުކަން ދެނެގަންނަ ރަސްމީ ދިރާސާތަކާއި، އަދި އިތުބާރު ހުރި ގޮތެއްގައި މާކެޓާ މުއާމަލާތްކުރުން ބޭނުންވެއެވެ.

  • Article on Maldives Economy, Diplomacy and Politics

    Article on Maldives Economy, Diplomacy and Politics

    ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދު، ޚާރިޖީ ސިޔާސަތު އަދި ސިޔާސީ ދާއިރާގެ މައްޗަށް އެކުލެވޭ ލިޔުމެއް

    އޮގަސްޓް 9، 2024 ގައި އިންޑިއާގެ އެކްސްޓަރނަލް އެފެއާޒް މިނިސްޓަރު ޑރ. އެސް. ޖައިޝަންކަރު، ދިވެހިރާއްޖޭގެ ފޮރިން މިނިސްޓަރު މޫސާ ޒަމީރާއެކު ހުންނަވައި، މާލީ އަދި އަމަލީ އެހީތެރިކަން މެދުނުކެނޑި ފޯރުކޮށްދޭނެ ކަމުގެ ޔަގީންކަން ދެއްވިއިރު، އެއީ ހަމައެކަނި ވަގުތީ އެހީތެރިކަމެއް ދެއްވުމެއް ނޫނެވެ. އެއީ ރާއްޖޭގެ ޚާރިޖީ ސިޔާސަތަށް އައިސްފައިވާ ފުން، ހަގީގީ ބަދަލުތަކެއް ބަލައިގަތުމެވެ. ޚާރިޖީ ގުޅުންތައް އަލުން އާރާސްތުކުރުމެއްގެ ގޮތުގައި ފެންނަން އޮތް މި ބަދަލަކީ، އޭގެ އަސްލަށް ބަލާއިރު، ޚާރިޖީ އަދި ސިޔާސީ ގޮތުން ފުޅާ ނަތީޖާތަކެއް ނެރޭނެ މާލީ ނިންމުމެކެވެ. މި ލިޔުމުގައި ބަލާލާނީ މި ބަދަލު ގެނައުމުގެ ބޭނުމަށާއި، ރާއްޖޭގެ ސިޔާދަތާއި އިޤްތިޞާދަށް މީގެން ކުރާނެ އަސަރަށާއި، އަދި 2028 އާ ހަމައަށް ސިޔާސީ މަޝްރަހު ބައްޓަންވެގެންދާނެ ގޮތުގެ މައްޗަށެވެ.

    ފަސްމަންޒަރު

    ތެދެކެވެ. ރިޔާސީ ކެމްޕޭންގައި ޝަރުތުތަކާއެކު އެއްބާރުލުން ދިނުމަށް ބުނެ އިންޑިއާއާ ދެކޮޅު ފިކުރެއްގައި ވެރިކަމަށް އައި ސަރުކާރަކުން، އެއް އަހަރު ނުވަނީސް އެ މިސްރާބު ބަދަލުކޮށްލިއެވެ. މި ބަދަލަކީ ވަކި ފިކުރަކަށްވުރެ ބޮޑަށް މަޖުބޫރުވެގެން ގެނައި ބަދަލެކެވެ. ދައްކަންޖެހިފައިވާ ބޮޑެތި ދަރަނިތަކާއި، ބޭރު ފައިސާގެ ރިޒާވް ދަށްވުމާއި، އަދި ބަލިމަޑުކަމުގެ ދުވަސްވަރު ފަތުރުވެރިކަމަށް ލިބުނު ލޮޅުންތަކުގެ ހަނދާންތަކުގެ ސަބަބުން، ގާތުގައި އޮތް އެހީތެރިވާން ތައްޔާރަށް އޮތް ބައިވެރިއަކާ ދެކޮޅުވެރިވުމަކީ ކުރެވެން އޮތް ކަމަކަށް ނުވީއެވެ. އާ ސިޔާސަތުގެ ދަށުން ބަހުގެ ހަމަލާތަކުގެ ބަދަލުގައި އިސްކަންދިނީ އަމަލީ ކަންކަމަށެވެ. އެގޮތުން ދަރަނި ދެއްކުން ފަސްކުރުމާއި، ކަރަންސީ ސްވޮޕްގެ ފުރުސަތު ހޯދުމާއި، އަދި ކްރެޑިޓް ލައިންތައް މެދުވެރިކޮށް ދައުލަތަށާއި މަރުކަޒީ ބޭންކަށް ނޭވާލާނެ ފުރުސަތެއް ހޯދައިދިނެވެ.

    އިޤްތިޞާދީ ހަމަ

    ފައިސާގެ ދައުރުވުން، ހަމަޖެހުން އަދި އިސްލާހީ ބަދަލުތަކަށް ލިބުނު ފުރުސަތު ކުރިއަށް އޮތް ކުރު މުއްދަތުގެ ފައިސާގެ ދައުރުވުން މުހިންމެވެ. ފަތުރުވެރިކަމަށް ބަރޯސާވެފައިވާ ކުޑަ އިޤްތިޞާދަކަށް، ބޭރު ފައިސާ ކުއްލިއަކަށް މަދުވުމަކީ ސިލްސިލާ ނުބައި އަސަރުތަކެއް ކުރުވާނެ ކަމެކެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި މުދާ އެތެރެކުރުމަށް ދަތިވުމާއި، ފައިސާގެ އަގު ނުހިފެހެއްޓުމާއި، އަދި ފަތުރުވެރިކަމުން ލިބޭ އާމްދަނީ ދަށްވުން ހިމެނެއެވެ. ދަރަނި ފަސްކުރުމާއި ސްވޮޕް ލައިންތަކުގެ ސަބަބުން ވަގުތުން ފައިސާ ލިބި، ޚަރަދުތައް ކުއްލިއަކަށް ކަނޑާލަންޖެހުމުން ސަލާމަތްވެ، ޒަރޫރީ މުދަލާއި ޚިދުމަތްތައް މެދުނުކެނޑި ފޯރުކޮށްދިނުމަށް މަގުފަހިވެއެވެ.

    ފަތުރުވެރިކަމާއި ވަޒީފާގެ ބާޒާރު ހަމަޖެއްސުން. ފަތުރުވެރިކަމަކީ ރާއްޖޭގެ އިޤްތިޞާދުގެ މައިބަދައެވެ. މައިގަނޑު މާކެޓަކުން ފަތުރުވެރިން އައުން ހުއްޓުމުން، ދަތުރުފަތުރު ފަސޭހަކޮށްދެވޭނެ ނުވަތަ ޑިމާންޑް އިތުރުކޮށްދެވޭނެ ގާތް ބައިވެރިންގެ އެހީތެރިކަމާއެކު ބޭރު ފައިސާއާއި ވަޒީފާތައް އިއާދަކުރެވެއެވެ. އާންމު ގޭބިސީތަކާއި ކުދި ވިޔަފާރިތަކަށް މުހިންމީ ދުރުގައި ހުރި ޖިއޯޕޮލިޓިކަލް ގުޅުންތަކަށްވުރެ ބޮޑަށް މިފަދަ އަމަލީ އެހީތެރިކަމެވެ. ބުއްދިވެރިކަމާއެކު ބޭނުންކޮށްފިނަމަ އިސްލާހީ ބަދަލުތަކަށް ލިބޭ ފުރުސަތެއް. ކުރު މުއްދަތުގެ އެހީތެރިކަމުގެ ސަބަބުން މެދު މުއްދަތުގެ އިސްލާހީ ބަދަލުތައް ގެނައުމަށް ސިޔާސީ ފުރުސަތު ލިބިގެންދެއެވެ. އޭގެ ތެރޭގައި ދައުލަތުގެ މާލީ މެނޭޖްމަންޓް ވަރުގަދަކުރުމާއި، އާމްދަނީ ލިބޭ ދާއިރާތައް ފުޅާކުރުމާއި، އަދި އިޤްތިޞާދީ ގޮންޖެހުންތަކަށް ކެތްކުރެވޭނެ ގޮތްތައް ހޯދުން (މިސާލަކަށް: ފަތުރުވެރިކަމުގެ މާކެޓްތައް އިތުރުކުރުން، މޫސުމީ ބަދަލުތަކަށް ކެތްކުރެވޭނެ އުމްރާނީ ވަސީލަތްތައް ގާއިމުކުރުން) ހިމެނެއެވެ. މި ލިބުނު ލުއިތަކަކީ ހަމައެކަނި އުނދަގޫ ނިންމުންތައް ނިންމުން ފަސްކުރުމަށް ބޭނުންކުރާ އެއްޗަކަށް ވެއްޖެނަމަ، ގައުމު އަނެއްކާވެސް މި ނުރައްކާތެރި ބުރުގެ ތެރެއަށް ވެއްޓުމުގެ ބިރު އެބައޮތެވެ.

    ޚާރިޖީ ސިޔާސަތުގެ ބޭނުން

    ކުދި ގައުމުތަކުގެ ހަގީގަތް. ރާއްޖެ އޮތީ ކަނޑުގެ ދަތުރުފަތުރުގެ މުހިންމު ސަރަހައްދެއްގައެވެ. ކުދި ގައުމުތަކުން ގިނަފަހަރަށް ސިޔާދަތާއި ދެމިއޮތުމާ ދެމެދު ހަމަހަމަކަމެއް ގެންގުޅެންޖެހެއެވެ. އަމަލީ ގޮތުން ފައިދާކުރާނެ ބައިވެރިވުންތަކަކީ ބުއްދިވެރި ނިންމުމެކެވެ. އެހީތެރިކަން ގަބޫލުކުރުމަކީ ސިޔާދަތު ގެއްލުމެއް ނޫނެވެ. ނަމަވެސް އެއީ މަޝްވަރާގެ މޭޒުމަތީގައި އޮންނަ ބާރުވެރިކަމަށް ބަދަލު އަންނާނެ ކަމެކެވެ.

    ސިފައިންގެ މަރުކަޒުތަކާ ނުލައި ނުފޫޒު ފޯރުވުން. މާލީ އެހީތެރިކަމާއި، ލުއި ލޯނުތަކާއި، އަދި ކަރަންސީ ފެސިލިޓީތަކަކީ އަސްކަރީ ހާޒިރުވުމަކާ ނުލައި ނުފޫޒު ފޯރުވުމަށް ބޭނުންކުރެވޭ ވަސީލަތްތަކެކެވެ.ދިވެހިރާއްޖެއަށް ބަލާއިރު، އިންފްރާސްޓްރަކްޗަރާއި، ގާބިލުކަން އިތުރުކުރުމާއި، އަދި ވިޔަފާރި ނުވަތަ ފަތުރުވެރިކަމުގެ ފަހި އިންތިޒާމުތައް ކަށަވަރުކުރުމަށް މި ވަސީލަތްތަކުގެ ބޭނުން ހިފިދާނެއެވެ. އެއީ އެއްބަސްވުންތަކުގެ ޝަރުތުތަކަކީ ދެފުށް ފެންނަ ޝަރުތުތަކަކަށް ވެފައި، ސަރުކާރުން އިސްނަގައިގެން މުއާމަލާތްތައް ކުރިއަށްގެންދާ ނަމައެވެ.

    ގިނަ ގުޅުންތަކެއް މެނޭޖުކުރުން. ސަރަހައްދީ ބާރަކާއެކު އޮންނަ ގުޅުން ބަދަހިކުރުމަކީ އެހެން ފަރާތްތައް ބާކީކުރުމެއް ނޫނެވެ. ޚާރިޖީ ގޮތުން ކުރިމަތިވާ ގޮންޖެހުމަކީ، އެއް ފަރާތަކަށް މާބޮޑަށް ބަރޯސާނުވެ، އެންމެ ބޮޑު މަންފާއެއް ހޯދުމެވެ. މީގެ ތެރޭގައި ބައިވެރިން އިތުރުކުރުމާއި، ދަރަނި އަދާކުރަންޖެހޭ މުއްދަތުތައް ތަރުތީބުކުރުމާއި، އަދި ދެފުށް ފެންނަ ޝަރުތުތަކެއް ދެމެހެއްޓުން ހިމެނެއެވެ.

    ސިޔާސީ ނަތީޖާތައް

    އިގްތިސާދަކީ ކެމްޕޭނުގެ މައިގަނޑު މައުޟޫއަށް ވެގެންދެއެވެ. މާލީ ދަތިކަން ރައްޔިތުންނަށް ފެންނަން އޮތުމާއެކު، ސިޔާސީ ވާދަވެރިކަން ބިނާވާނީ ދަރަނި މެނޭޖުކުރުމާއި، ތަކެތީގެ އަގު ހިފެހެއްޓުމާއި، އަދި ފަތުރުވެރިކަން އާލާކުރެވޭނެ ފަރާތަކާ މެދުގައެވެ. މި ހާލަތުގައި ފިކުރީ ގޮތުން ދައްކާ ވާހަކަތަކަށްވުރެ، ގާބިލުކަމާއި އިތުބާރު ހުރި ރޭވުންތަކަށް އިސްކަންދެވޭނެއެވެ.

    ބަސްމަގު މަޑުމޮޅިކުރުން. ދިރިއުޅުމުގެ ވަސީލަތްތަކަށް ނުރައްކާވާ ފަދަ ގޮތަކަށް ބޭރުގެ ބައިވެރިންނާ ދެކޮޅަށް ދައްކާ ވާހަކަތަކަކީ ސިޔާސީ ގޮތުން ބޮޑު އަގަކަށް ވެގެންދެއެވެ. ކުރިން ކުރިމަތިލުމުގެ ސިޔާސަތެއް ގެންގުޅުނު ޕާޓީތަކާއި ކެންޑިޑޭޓުން، މާލީ ގޮތުން ޒިންމާދާރުކަން ކުޑަ ބައެއްގެ ގޮތުގައި ލޭބަލްވިޔަ ނުދިނުމަށްޓަކައި، އެމީހުންގެ ބަސްމަގު މަޑުމޮޅިކޮށް އަމަލީ ހައްލުތަކަށް އިސްކަންދޭނެއެވެ.

    ނުފޫޒާއި ނުފޫޒުގަދަ ސިޔާސީ ފަރާތްތައް. ބޭރުގެ މާލީ އެހީތެރިކަމުގެ ސަބަބުން ނުފޫޒު ފޯރުވުމުގެ ވިއުގަތައް ބަދަލުވެގެންދެއެވެ. އެގޮތުން މަޝްރޫއުތަކާއި، ކޮންޓްރެކްޓްތަކާއި، އަދި ފެންނަން ހުންނަ އާންމު ޚަރަދުތައް ސިޔާސީ ތާއީދު ހޯދުމަށް ބޭނުންކުރެވިދާނެއެވެ. މީގެ ނާޖާއިޒު ފައިދާ ނެގުން ހުއްޓުވުމަށާއި އާންމު މަންފާ ކަށަވަރުކުރުމަށްޓަކައި، ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ކަންކަން ކުރުމާއި ބެލެހެއްޓުން މުހިންމުވެއެވެ.

    ނުރައްކާތަކާއި ދޫދޭންޖެހޭ ކަންކަން

    ދަރަނި ދޭ ފަރާތްތައް މަދުވުން. އެންމެ ބައިވެރިއަކަށް މާބޮޑަށް ބަރޯސާވުމަކީ ނުރައްކާ އިތުރުވާ ކަމެކެވެ. މުސްތަގުބަލުގައި ކުރެވޭ މުއާމަލާތްތަކުގައި ސިޔާސީ އަގުތަކެއް ދައްކަން ޖެހިދާނެއެވެ. އަދި ދަރަނީގެ ޝަރުތުތަކަކީ ސިޔާސީ ގޮތުން ނާޒުކު ކަންކަމަށް ވެއްޖެނަމަ، އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރުގައި ސިޔާސަތުތައް ކަނޑައެޅުމަށް ހުރަސް އެޅިދާނެއެވެ.

    ޝަރުތުތަކާއި ސިޔާސަތު ކަނޑައެޅުމުގެ މިނިވަންކަން. މާލީ އެހީތެރިކަމާއެކު ގިނަފަހަރަށް ވެރިކަން ހިންގުމާއި، ޕްރޮކިއުމަންޓް ނުވަތަ ސްޓްރެޓީޖިކް ގޮތުން އެއްގަލަކަށް އެރުމާ ގުޅޭ ސީދާ ނުވަތަ ނުސީދާ އުންމީދުތަކެއް އާދެއެވެ. ދިވެހިރާއްޖެއިން ގައުމީ މަސްލަހަތު ހިމާޔަތްކުރާ ހާލު، މި އުންމީދުތައް މެނޭޖުކުރަން ޖެހެއެވެ.

    މޯރަލް ހަޒާޑް (ޒިންމާދާރުކަން ކުޑަވުމުގެ ނުރައްކާ). އޮނިގަނޑަށް ބަދަލު ނުގެނެސް ތަކުރާރުކޮށް ދަރަނި ފަސްކޮށްދިނުމަކީ، ދާއިމީ ހައްލުތަކުގެ ބަދަލުގައި ވަގުތީ ހައްލުތަކަށް އިސްކަންދިނުމަށް ހިތްވަރު ލިބޭ ކަމެކެވެ. މާލީ އަދަބުވެރިކަމުގެ ބަދަލުގައި، ދަރަނި ފަސްކުރުމަކީ އާންމު ކަމަކަށް ހެދުމުން ސަރުކާރުން ދުރުހެލިވާންޖެހެއެވެ.

    އަމަލީ ގޮތުން ކުރެވިދާނެ ކަންކަން

    ލިބޭ ފުރުސަތުގެ ބޭނުން ހިފައި ދާއިމީ އިސްލާހުތައް ގެނައުން. ދައުލަތުގެ މާލީ ހިންގުމާއި، ޓެކްސްގެ ނިޒާމަށް އިސްލާހު ގެނައުމާއި، އަދި އިގްތިސާދީ ބަދަލުތަކުގެ ސަބަބުން އަސަރުކުރާ ނާޒުކު ފަރާތްތައް ހިމާޔަތްކުރުމަށް އިޖުތިމާއީ ރައްކާތެރިކަން ކަށަވަރުކުރުމަށް އިސްކަންދިނުން.

    ބޭރުގެ ބައިވެރިންނާއި އާމްދަނީ ލިބޭ ވަސީލަތްތައް އިތުރުކުރުން. ފަތުރުވެރިކަން އަންނަ މާކެޓްތައް ފުޅާކުރުމާއި، އާ ދާއިރާތައް ތަރައްގީކުރުމާއި، އަދި އެއް ފަރާތަކަށް ބަރޯސާވުން ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި ބައިނަލްއަގުވާމީ ޖަމިއްޔާތަކުގެ ފަންނީ އެހީތެރިކަން ހޯދުން.

    ޝަރުތުތައް ހާމަކުރުމާއި ބެލެހެއްޓުން ހަރުދަނާކުރުން. ލޯނުގެ ޝަރުތުތަކާއި، ފައިސާ ދައްކަންޖެހޭ ތާވަލުތަކާއި، އަދި މަޝްރޫއުތަކުގެ ޕްރޮކިއުމަންޓް ދެފުށް ފެންނަ ގޮތަށް ހާމަކުރުމަކީ ކޮރަޕްޝަންގެ ނުރައްކާ ކުޑަކޮށް، އާންމުންގެ އިތުބާރު ބޮޑުވާނެ ކަމެކެވެ.

    ދައުލަތުގެ ރިޒާވް ވަރުގަދަކުރުން. ކުރިމަތިވެދާނެ ނުރައްކާތައް ކުޑަކުރުމަށްޓަކައި، ފުރުސަތު ލިބޭ މިންވަރަކުން ވަގުތީ ފައިސާ ރިޒާވް ބަފަރތަކަށާއި ކުއްލި ހާލަތްތަކުގައި ބޭނުންކުރާ ފަންޑުތަކަށް ބަދަލުކުރުން.

     

    2024 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖެއިން އިންޑިއާއާ ދިމާލަށް މިސްރާބު ބަދަލުކުރުމަކީ، ކުރިމަތިވެފައިވާ މާލީ ހަގީގަތްތަކަށް ބަލައި ނިންމި އަމަލީ ނިންމުމެކެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވަގުތާއި ނުފޫޒު ލިބުނު ނަމަވެސް، މިއީ ބަރޯސާވުންތަކަކާއި ސިޔާސީ އޮއިވަރުތަކެއް އުފެދިގެންދިޔަ ކަމެކެވެ.ދިވެހި ލީޑަރުންނަށް އޮތް އެންމެ ބޮޑު އިމްތިހާނަކީ ބޭރުގެ އެހީތެރިކަން ހޯދުމެއް ނޫނެވެ. އެހީތެރިކަން ފޯރުކޮށްދޭނެ ގިނަ ބައިވެރިން ތިބޭނެއެވެ. ނަމަވެސް، އެންމެ މުހިންމު ކަމަކީ އެ އެހީތެރިކަން ދެމެހެއްޓެނިވި މާލީ ދުޅަހެޔޮކަމަށާއި، ސިންދަފާތު ކުރެވިފައިވާ އިގްތިސާދީ ކުރިއެރުމަށާއި، އަދި ދެފުށް ފެންނަ ހިންގުމަކަށް ބަދަލުކުރުމެވެ. މިކަން ކާމިޔާބުވެއްޖެނަމަ، މި ނިންމުން ބެލެވޭނީ ދުރުވިސްނޭ ސިޔާސީ ހިކުމަތްތެރިކަމެއްގެ ގޮތުގައެވެ. ނަމަވެސް، މިކަން ނުވެއްޖެނަމަ، މިއީ ކުރިމަތިވާން އޮތް މާ އުނދަގޫ ހާލަތެއް ފަސްކޮށްލުމަށްޓަކައި ލިބުނު ވަގުތީ ލުޔެއްގެ ގޮތުގައި ތާރީޚުގައި ލިޔެވިގެންދާނެއެވެ.

  • The Map in Our Hands

    The Map in Our Hands

    The most important map of my life isn’t on my phone. It’s drawn in pencil on a sun-bleached page of my grandfather’s notebook, tucked in a drawer in our island home. It doesn’t show resorts or airport codes. It shows currents, the quiet pathways between islands known only to those who could read the language of the sea. When I was small, he’d trace the lines with a calloused finger and say, “This is how you find your way when the sky and water look the same.”

    For years, I thought his map was about the past. Now, as 2026 stretches before me and my final university assignments pile up, I understand. We are all now in that same boat. The old career maps, the straight lines from diploma to desk job in the capital or a resort, feel like they’re fading in the sun, just like that paper. The sky and the water of our future do look confusingly the same: full of possibility, but with no clear path through.

    The anxiety is a quiet hum in our generation’s group chats. We are the most educated generation in our history, armed with degrees and dreams, staring at an economy that still, at its heart, expects us to fit into familiar slots. The pressure is a physical weight. You feel it in your family’s hopeful eyes when they ask about your plans. You feel it in the resigned shrug of someone who took a job they don’t love because it was “stable.”

    But lately, I’ve been looking past the obvious paths. I’ve been watching the cracks between the industries, and seeing green shoots growing there.

    I think of a friend with a degree in IT. Everyone expected a corporate job. Instead, she combined her coding skills with her grandmother’s knowledge. She’s building a digital archive for local medicinal plants, using simple QR codes so a community health worker on a remote island can scan a leaf and access its uses. She isn’t just a programmer; she’s a digital storyteller for forgotten knowledge.

    Then there’s someone else I know, who studied numbers but lives for the ocean. They just got hired by a new resort, not to manage finances, but to design their “experience ledger.” They calculate the value of a perfect wave, the cost of a damaged reef, and the real profit in a guest who leaves not just tanned, but transformed into an advocate. They’re an accountant of feeling.

    This is our clue. The future isn’t about abandoning who we are or where we come from. It’s about weaving our unique thread—our island upbringing, our specific skills, our deep, personal obsessions; into the new fabric of our nation.

    Our national challenges are becoming our personal job descriptions.

    Worried about the plastic washing up on your home beach? That’s not just trash; that’s a career in circular design waiting to happen. Someone needs to figure out how to turn that waste into the furniture for the next boutique hotel.
    Frustrated that old stories are being forgotten? That’s not just nostalgia; that’s a master’s thesis in cultural curation. Someone needs to be the architect of immersive experiences that go deeper than a sunset cruise.
    Concerned with every high tide alert on your phone? That concern is fuel. It’s the drive to become the engineer, the policy writer, the organizer who builds the literal and social seawalls.

    We have been taught to look for a job that exists. But the most vital work of 2026 will be in building the job that should exist.

    It starts with a simple, terrifying question we must ask ourselves instead of waiting for an interviewer to ask it: What is the specific, tangible problem in my corner of this country that my particular mix of passion and training can help solve?

    The answer won’t be a job title from a global list. It might be “Community Tech Translator” or “Resilience Storyteller” or “Coral Health Data Poet.” It will be ours. It will be born here.

    So I’ve taken that old notebook out of the drawer. Next to the lines of currents, I’m starting to draw my own map. It has less geography and more connection. It links what I’ve studied to the dying mangroves near where I grew up. It links what I love to do with the frustrated professionals who can’t explain their important work in a way that moves people. It’s messy. It’s unfinished.

    But it’s mine. And that’s the point.

    Our generation’s task is not to find our place on someone else’s map. It is to pick up the pencil, feel the current beneath us, and draw our own.

    The old navigators knew you couldn’t find your way by looking only at the water. You had to feel the pull, read the signs, know the stars. We have new stars now, in data, in global networks, in innovation. But the principle is the same. The way forward is sensed, not just seen.

  • Untitled post 61

    ނެޓްވޯކްކުރެވިފައިވާ މުއާސަލާތީ ނިޒާމުގެސަބަބުން ދިވެހިރާއްޖޭގައި އުފެދެމުންދާ އައުއިގްތިސާދީ ހަގީގަތް

    ޖިއޮގްރަފީ ގޮތުން އެކަހެރިވުމުން ޑިޖިޓަލް ގުޅުންތަކާ ހަމައަށް ދިވެހިރާއްޖެއަކީ ޒަމާނުއްސުރެ ޖިއޮގްރަފީގެ ހަގީގަތުގެ މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ގައުމެކެވެ. ބޮޑު ކަނޑުގެ ސަރަހައްދަކުން ވަކިވެފައިވާ ކުދި ރަށްތަކެއްގެ ސަބަބުން، މުއާސަލާތު ކުރުމާއި، ވިޔަފާރި އަދި ގުޅިގެން މަސައްކަތް ކުރުމަށް ގުދުރަތީ ހުރަސްތަކެއް ކުރިމަތިވެފައިވެއެވެ. ތާރީޚީ ގޮތުން ބަލާއިރު، މި ބައިބައިވުމުގެ ސަބަބުން އިގްތިސާދު ބިނާވެފައި އޮތީ މަރުކަޒީ ގޮތުން މުދާ އެތެރެކޮށް ބަހާލާ “ޓޮޕް-ޑައުން” މޮޑެލްއެއްގެ މައްޗަށެވެ. މީގެ ސަބަބުން މައުލޫމާތު ލިބުމުގައި ތަފާތުތަކާއި ނާޒުކު ހާލަތްތަކެއް އުފެދުނެވެ. ނަމަވެސް، 2026 ވަނަ އަހަރާ ހަމައަށް އައިއިރު، ބޮޑު ބަދަލެއް ދަނީ ފެންނަމުންނެވެ. ދިވެހިން ދުނިޔޭގެ ޑިޖިޓަލް މައިދާނާ ގުޅުވައިދޭ ޓެކްނޮލޮޖީގެ ސަބަބުން، މިހާރު ދަނީ ރަށްރަށުގެ ފެންވަރުގައި ލާމަރުކަޒީ އިގްތިސާދީ ނެޓްވޯކްތަކެއް އުފެދެމުންނެވެ. މި މަޒުމޫނުގައި ބަހުސްކުރަނީ، ހަމައެކަނި ވައިބަރ ނުވަތަ ވަޓްސްއެޕް ފަދަ ޕްލެޓްފޯމްތަކުން ފެށިގެން ފޭސްބުކް ގްރޫޕްތަކާއި، އިންސްޓަގްރާމް ވިޔަފާރިތަކާއި، ޓެލެގްރާމް ޗެނަލްތަކާއި އަދި ކްލައުޑް-ބޭސްޑް ވަސީލަތްތައް މެދުވެރިކޮށް، ދިވެހި އާއިލާތަކުން އިގްތިސާދީ ދަތިތަކަށް ހޭނުމުގެ ބަދަލުގައި، ވަގުތުން ވަގުތަށް މައުލޫމާތު ބަދަލުކޮށް، ގުޅިގެން މުދާ ގަނެ، އަދި މުޖުތަމައުގެ ބާރުވެރިކަމާއެކު ހިންގާ ސަޕްލައި ޗެއިންތަކެއްގެ .މައްޗަށް ބިނާވެފައިވާ ވަރުގަދަ “ޕެރަލަލް” އިގްތިސާދެއް ބިނާކުރަމުންދާ ކަމަށެވެ.

    ފޭސްބުކް މިހާރު ބަދަލުވެފައިވަނީ ހަރަކާތްތެރި މާކެޓްޕްލޭސްއަކަށާއި މުޖުތަމައުގެ ބޯޑަކަށެވެ. “ކްލޯޒް ފްރެންޑްސް” ސްޓޯރީތަކުން ތާޒާ މަސްވެރިކަމުގެ ބާވަތްތައް ވަގުތުން ވިއްކާއިރު، އަވަށްޓެރި ގްރޫޕްތަކުން ވިޔަފާރިވެރިންގެ އިތުބާރާ ބެހޭ މައުލޫމާތު އެއްކުރެއެވެ. އިންސްޓަގްރާމްގެ ފޮޓޯއާއި ވީޑިއޯއަށް ބިނާވެފައިވާ ޕްލެޓްފޯމަކީ ގޭގައި ކާބޯތަކެތި ތައްޔާރުކުރާ މީހުންނާއި ހައިޑްރޯޕޯނިކްސް ދަނޑުވެރިން ފަދަ ކުދި ވިޔަފާރިވެރިންގެ ފިހާރައަކަށް ވެއްޖެއެވެ. މި ފަރާތްތަކުން ކަސްޓަމަރުންނާ ސީދާ މުއާމަލާތް ކުރަނީ ޑައިރެކްޓް މެސެޖް މެދުވެރިކޮށެވެ. ގިނަ ބަޔަކު ހިމެނޭ ޗެނަލްތައް ހެދޭ ޓެލެގްރާމަކީ ހޯލްސޭލް ނެޓްވޯކެއްގެ ގޮތުގައި ބޭނުންކުރާ ވަސީލަތެކެވެ. މިތަނުގައި ގަނޑުކޮށް މުދާ ގަތުމުގެ ކަންކަން ވިލަރެސްކޮށް، ކުދި ވިޔަފާރިތަކުގެ މެދުގައި ސަޕްލައި ޗެއިންގެ މައުލޫމާތު ފަތުރައެވެ. އަދި ޓްވިޓަރ ފަދަ ޕްލެޓްފޯމްތަކަކީ ނުހައްގު އަގުތަކާ ދެކޮޅަށް އަޑުއުފުލައި ޒިންމާދާރު ކުރުވުމަށް ބޭނުންކުރާ އަވަސް ނިޒާމެކެވެ.

    މިގޮތަށް ގިނަ ޕްލެޓްފޯމްތަކެއް ބޭނުންކުރުމުން ވަރުގަދަ ނެޓްވޯކެއް އުފެދެއެވެ. މައުލޫމާތު އެއް ޗެނަލުން އަނެއް ޗެނަލަށް ފަސޭހަކަމާއެކު ދައުރުވެއެވެ. މިސާލަކަށް، ޓެލެގްރާމް ޗެނަލަކުން ފެންނަ އަގުގެ މައުލޫމާތެއް، ފޭސްބުކް ގްރޫޕަކުން ކަށަވަރުކޮށް، އެންމެ ފަހުން އާއިލީ ވަޓްސްއެޕް ގްރޫޕަށް ފޮނުވާލެވެއެވެ. މި މުޅި ނިޒާމުގެ ސަބަބުން، މާކެޓް މައުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ކުރިން އޮތް މުތުލަގު ބާރު ނުވަތަ މޮނޮޕޮލީ މުޅިން މުގުރާލައެވެ.އިޤްތިޞާދީ އުޞޫލުތައް ޢަމަލީ މައިދާނުގައި: ހަމަހަމަކަން، އިތުބާރު، އަދި ޖަމާޢަތުގެ ބާރު މިފަދަ ޑިޖިޓަލް ނެޓްވޯކްތަކުގެ ބާރަކީ، އިޤްތިޞާދީ މައިގަނޑު އުޞޫލުތައް އާންމު ފަރުދުންގެ ފެންވަރުގައި ތަންފީޛުކުރުމެވެ. އެންމެ ފުރަތަމަ ކަމަކަށް، މީގެ ސަބަބުން މަޢުލޫމާތުގެ ހަމަހަމަކަން އުފެދެއެވެ. މިއީ ހަރުދަނާ މާކެޓެއް އޮތުމަށް ކޮންމެހެން ބޭނުންތެރި ޝަރުޠެކެވެ. ހުޅުމާލޭގައި ހުރި ކަސްޓަމަރަކަށް، ގޫގަލް ޝީޓެއް މެދުވެރިކޮށް މާލޭގެ ހަ ގޮޅިއެއްގައި ފިޔާ ހުރި އަގު ވަގުތުން އަޅާކިޔާލެވޭއިރު، ނުވަތަ އައްޑޫގައި ހުރި ކެފޭއެއްގެ ވެރިޔަކަށް އިންސްޓަގްރާމް މެދުވެރިކޮށް ބާ އަތޮޅުގެ ދަނޑުވެރިއެއްގެ އަތުން ސީދާ މުދާ ހޯދޭއިރު، ބާރުވެރިކަން މަރުކަޒީ މުދާ އުފުލާ ފަރާތްތަކުގެ އަތުން ވަކިވަކި ފަރުދުންގެ އަތަށް ބަދަލުވެއެވެ. މުދާ ވިއްކާ ފަރާތްތަކަށް، ކަސްޓަމަރުންނަށް ކަންކަން ނޭނގުމުގެ ފައިދާ ނަގައިގެން ބޮޑު ފައިދާ ނެރުމުގެ ފުރުޞަތު މިހާރު ވަނީ ހަނިވެފައެވެ.

    މީގެ އިތުރުން، މި ނެޓްވޯކްތަކުގެ ސަބަބުން އިޖުތިމާޢީ އިތުބާރަކީ އިޤްތިޞާދީ އަގުހުރި ވަސީލަތަކަށް ބަދަލުވެއެވެ. ޢާއިލީ އަދި އިޖުތިމާޢީ ގުޅުންތަކަށް އިސްކަންދޭ މުޖުތަމަޢެއްގައި، ޑިޖިޓަލް ޕްލެޓްފޯމްތަކުން މި ގުޅުންތައް އިތުރަށް ފުޅާކޮށް ރަސްމީ ސިފައެއް ޖައްސައެވެ. މުދާ ވިއްކާ މީހެއްގެ އަބުރު މިހާރު ހަމައެކަނި އޭނާ ދިރިއުޅޭ ސަރަޙައްދަކަށް މަހުދޫދެއް ނުވެއެވެ. އޭގެ ބަދަލުގައި، ކޮމެންޓްތަކާއި، ޝެއަރތަކާއި، އަދި ޑިޖިޓަލް ހެކިބަސްތަކުގެ އެހީގައި މުޅި ނެޓްވޯކަށް އެކަން ފެތުރިގެންދެއެވެ. “މިއީ ފުވައްމުލަކުގައި ހުންނަ މަގޭ ކަޒިންއެއްގެ ރައްޓެއްސެއް—އޭނާއަކީ އިތުބާރު ހުރި މީހެއް” މިފަދަ ރެކޮމެންޑޭޝަންތަކަކީ އިޤްތިޞާދީ ބަރުދަނެއް ހުރި ކަންކަމެވެ. މިއީ ރަސްމީ އެއްބަސްވުންތަކަށް ނުކުރެވޭ ފަދަ ގޮތަކަށް، މުޢާމަލާތްތަކުގެ ޚަރަދާއި ނުރައްކާ ކުޑަކޮށްދޭ ކަމެކެވެ. މިފަދަ ޑިޖިޓަލް އިޖުތިމާޢީ ރައުސްމާލަކީ ނުރަސްމީ ވިޔަފާރީގެ ބިންގަލެވެ.

    މިހާރުގެ ދިވެހި ޑިޖިޓަލް މާހައުލަކީ އިގްތިސާދީ މުއާސަލާތުގެ ތަފާތު ފަށަލަތަކެއް އެކުލެވޭ، އެކަތި އަނެކައްޗާ ގުޅިފައިވާ އޮނިގަނޑެކެވެ. މީގެ ބިންގަލަކީ އާންމުވެފައިވާ ވަޓްސްއެޕް ގްރޫޕްތަކެވެ. މިއީ ރަށު ކައުންސިލް ނުވަތަ އަވަށްޓެރި ހޮޓާ ފަދަ ޑިޖިޓަލް މާހައުލެކެވެ. މިތަންތަނަކީ އަގުތަކަށް އަންނަ ބަދަލުތަކާއި މުދާ ލިބެން ހުރި މިންވަރާ ބެހޭ ކުއްލި މައުލޫމާތު ހިއްސާކުރާ ތަންތަނެވެ. ނަމަވެސް، މި ބިންގަލުގެ މައްޗަށް މިހާރު ވަނީ އިގްތިސާދީ ތަފާތު ބޭނުންތަކަށް ޚާއްސަ ކުރެވިފައިވާ ޕްލެޓްފޯމްތައް އިތުރުވެފައެވެ.

    އެންމެ މުހިންމު ކަމަކީ، މި ނެޓްވޯކްތަކުގެ ސަބަބުން ޖަމާޢަތުގެ ބާރު އުފެދުމެވެ. މީގެ ސަބަބުން ވަކިވަކި ގޭބިސީތައް އެކުވެ، ބާރުގަދަ ބަޔަކަށް ބަދަލުވެއެވެ. “ޕްރީ-އޯޑަރ ކަލެކްޓިވް” ނުވަތަ ކުރިއާލާ އޯޑަރު ދޭ ޖަމާޢަތްތަކުގެ މޮޑެލްއަކީ އިންގިލާބީ ބަދަލެކެވެ. ޗެޓް ގްރޫޕްތަކުގައި ހިއްސާކުރާ އާދައިގެ ގޫގަލް ފޯމެއް މެދުވެރިކޮށް، އެތައް ސަތޭކަ ގޭބިސީއެއް ގުޅިގެން ރަށެއްގެ ދަނޑަކުން ކުކުޅުބިސް ފަދަ ތަކެތި ހޯދުމަށް އެދެއެވެ. މިގޮތަށް ލިބޭ ބޮޑު އޯޑަރުގެ ސަބަބުން ދަނޑުވެރިޔާއަށް އޮންނަ ނުރައްކާ ކުޑަވެ، ކަސްޓަމަރުންނަށް ހެޔޮ އަގު ކަށަވަރުވެ، އަދި އިމްޕޯޓަށް ބަރޯސާވެފައިވާ ސަޕްލައި ޗެއިންގެ ބޭނުން ކުޑަވެއެވެ. މިއީ ގިނަ ބަޔަކު ގުޅިގެން، ބޭނުންވާ ވަގުތަށް އަމާޒުކޮށްގެން ކުރާ އިޤްތިޞާދީ ރޭވުންތެރިކަމެކެވެ.

    މި ޑިޖިޓަލް ނެޓްވޯކް އިޤްތިޞާދު އުފެދުމަކީ ދިވެހިރާއްޖޭގެ އިޖުތިމާޢީ އަދި އިޤްތިޞާދީ މުސްތަޤުބަލަށް ފުން އަސަރުތަކެއް ކުރާނެ ކަމެކެވެ. ފުރަތަމަ ކަމަކަށް، މިއީ އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން އަމިއްލަ ފައިމައްޗަށް ތެދުވުމަށް އެޅޭ ބޮޑު ފިޔަވަޅެކެވެ. މަޢުލޫމާތު ލިބޭ މަގުތަކާއި މުދާ ލިބޭނެ ގޮތްތައް އިތުރުވުމުން، މުދާ ގެނައުން ލަސްވުން ނުވަތަ މުދާ ވިއްކާ ފަރާތަކުން އަގު ބޮޑުކުރުން ފަދަ ކަންކަމުން މުޖުތަމަޢަށް ކުރާ އަސަރު ކުޑަވެއެވެ. މި ނެޓްވޯކަކީ އަމިއްލަޒާތުގައި އޮންނަ ރައްކާތެރިކަމުގެ އައްޑަނައެކެވެ.

    ދެވަނަ ކަމަކަށް، މިއީ ސިޔާސަތު ކަނޑައަޅާ ފަރާތްތަކަށާއި ވިޔަފާރިވެރިންނަށް ވަގުތުން މަޢުލޫމާތު ލިބޭނެ ވަސީލަތެކެވެ. މި ނެޓްވޯކްތަކުން ފެންނަ އާންމުންގެ ކަންބޮޑުވުންތަކާއި އުޅުމުން، މާކެޓުގައި ހުރި މައްސަލަތަކާއި ފުރުޞަތުތައް ވަރަށް ސާފުކޮށް އެނގެން އޮވެއެވެ. ކުކުޅުގެ އަގު ބޮޑުވެގެން ނުވަތަ ރަށު ކޮޕީފަތް ސަޕްލައިކުރާ އާ ފަރާތެއްގެ ވާހަކަ އެތައް ހާސް މެސެޖަކުން ދެކެވޭއިރު، އެއީ މާކެޓުގެ ޑިމާންޑާއި ނިޒާމުގައި ހުރި މައްސަލަތައް އަންގައިދޭ ސާފު ސިގްނަލެކެވެ.

    އެހެންނަމަވެސް، މި ގުދުރަތީ ނިޒާމަށް ވެސް ގޮންޖެހުންތަކެއް އެބަހުއްޓެވެ.މަޢުލޫމާތު އޮޅުވާލުމުގެ ފުރުޞަތު އޮތުމާއި، ޓެކްނޮލޮޖީއަށް އަހުލުވެރިނޫން މީހުން ބާކީވެދާނެ ފަދަ ޑިޖިޓަލް ފަރަގުތަކާއި، އަދި އެކަކު އަނެކަކުގެ މެދުގައި ކުރެވޭ މުޢާމަލާތްތަކުގައި ކަސްޓަމަރުންނަށް ލިބިދޭންޖެހޭ ރަސްމީ ރައްކާތެރިކަން ނެތުމަކީ، ފަރުވާތެރިކަމާއެކު ހައްލު ހޯދަންޖެހޭ ހަގީގީ ކަންބޮޑުވުންތަކެކެވެ.

    ޑިޖިޓަލް ޒަމާނުގައި އިޤްތިޞާދީ މުޖުތަމަޢު އަލުން ތަޞައްވުރުކުރުން 2026 ވަނަ އަހަރު ދިވެހިރާއްޖޭގެ ވާހަކައަކީ ހަމައެކަނި ދުނިޔޭގެ ތަކެތީގެ އަގުބޮޑުވުމުގެ ނުފޫޒުތަކާ ކުރިމަތިލުމުގެ ވާހަކައެއް ނޫނެވެ. މިއީ ދުނިޔެވަީ ވަސީލަތްތަކުގެ ބޭނުން ހިފައިގެން، އަމިއްލަ މުޖުތަމަޢާއި މިނިވަންކަން ވަރުގަދަކުރަމުންދާ މުޖުތަމަޢެއްގެ ވާހަކައެވެ. “ކްލައުޑް” ގައި ބިނާކުރެވެމުންދާ ޑިޖިޓަލް “އަތޮޅުތަކުން” ރާއްޖޭގެ ޖަޒީރާވަންތަކަން ރަމްޒުކޮށްދެއެވެ. ނަމަވެސް މީގައި އޮތް މުހިންމު ތަފާތަކީ، ރަށްތައް ވަކިކުރާ ކަނޑުގެ ހުރަސްތަކުގެ ބަދަލުގައި، ވަގުތުން މުޢާމަލާތް ކުރެވޭ ފަދަ ގުޅުންތަކަކުން ރަށްތައް ގުޅުވާލަދިނުމެވެ.

    މި ނެޓްވޯކްތަކުން ދައްކުވައިދެނީ، އިޤްތިޞާދީ ބާރުވެރިކަން އަސްލު އުފެދެނީ ގުޅުމާއި، ގުޅިގެން މަސައްކަތްކުރުމާއި، އަދި ހިއްސާކުރެވޭ މަޢުލޫމާތުގެ މައްޗަށް ކަމެވެ. ދިވެހިންނަކީ މިހާރު ދުރުގައިވާ ބާޒާރުތަކުން ކަނޑައަޅާ އިޤްތިޞާދީ ހަގީގަތްތަކަށް ހަމައެކަނި ބޯލަނބާ ބައެއް ނޫނެވެ. ފޮނުވާލެވޭ ކޮންމެ އަގަކާއި، ފާހަގަކޮށްލެވޭ ކޮންމެ އުފެއްދުންތެރިއަކާއި، އަދި ގުޅިގެން ތައްޔާރުކުރާ ކޮންމެ ލިޔުމަކުން، އެމީހުން އެ ބައިވެރިވަނީ އިޤްތިޞާދީ ގޮތުން އަމިއްލަ އިޚްތިޔާރު ހޯދުމަށް ކުރެވޭ ހިމޭން ނަމަވެސް ބާރުގަދަ މަސައްކަތެއްގައެވެ. ދުނިޔެއަށް ކުރިމަތިވާ ގޮންޖެހުންތަކާ ކުރިމަތިލުމުގައި، އެންމެ ވަރުގަދަ ހަތިޔާރަކީ އަމިއްލަ މުޖުތަމަޢުގެ ބަދަހިކަމާއި ޑިޖިޓަލް ވަސީލަތްތަކުން ބާރުވެރިކަން ލިބިފައިވާ ގުޅިފައިވާ ވިސްނުންކަން އެމީހުން ދަނީ ސާބިތުކޮށްދެމުންނެވެ. ދިވެހި އިޤްތިޞާދުގެ މުސްތަޤުބަލު ލިޔެވެމުންދަނީ، އަކުރުން އަކުރަށް، ރައްޔިތުންގެ ގްރޫޕް ޗެޓްތަކާއި ސޯޝަލް މީޑިއާގެ ޕޯސްޓްތަކުގެ ތެރެއިންނެވެ.